🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:04:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तिल
tila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पिण्याक (3.3.9) लोबान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तिल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रति वर्ष बोया जानेवाला हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक पौधा जिसकी खेती संसार के प्रायः सभी गरम देशों में तेल के लिये होती है । विशेष— इसकी पत्तियाँ आठ दस अंगुल तक लंबी और तीन चार अंगुल चौड़ी होती हैं । ये नीचे की ओर तो ठीक आमने सामने मिली हुई लगती हैं, पर थोड़ा ऊपर चलकर कुछ अंतर पर होती हैं । पत्तियों के किनारे सीधे नहीं होते, टेढे़ मेढे़ होते हैं । फूल गिलास के आकार के ऊपर चार दलों में विभक्त होते हैं । ये फूल सफेद रंग के होते है, केवल मुँह पर भीतर की ओर बैंगनी धब्बे दिखाई देते हैं । बीजकोश लंबोतरे होते हैं जिनमें तिल के बीज भरे रहते हैं । ये बीज चिपटे और लंबोतरे होते हैं । हिंदुस्तान में तिल दो प्रकार का होता है— सफेद और काला । तिल की दो फसलें होती हैं— कुवारी और चैती । कुवारी फसल बरसात में ज्वार, बाजरे, धान आदि के साथ अधिकतर बोंई जाती हैं । चैती फसल यदि कार्तिक में बोई जाय तो पुस माघ तक तैयार हो जाती है । उदभिद शास्त्रवेत्ताओं का अनुमान है कि तिल का आदिस्थान अफ्रिका महाद्वीप है । वहाँ आठ नौ जाति के जंगली तिल पाए जाते हैं । पर तिल शब्द का व्यवहार संस्कृत में प्राचीन है, यहाँ तक कि जब और किसी बीज से तेल नहीं निकाला गया था, तव तिल से निकाला गया । इसी कारण उसका नाम ही तैल (तिल से निकला हुआ) पड़ गया । अथर्ववेद तक में तिल और धान द्वारा तर्पण का उल्लेख है । आजकल भी पितरों के तर्पण में तिल का व्यवहार होता है । वैद्यक में तिल भारी, स्निग्ध, गरम, कफ-पित्त-कारक, बलवर्धक, केशों को हितकारी, स्तनों में दूध उत्पन्न करनेवाला, मलरोधक और वातनाशक माना जाता है । तिल का तेल यदि कुछ अधिक पिया जाय, तो रेचक होता है । पर्या— हिमधान्य । पवित्र । पितृतर्पण । पापघ्न । पूतधान्य । जटिल । बनोद्भव । स्नेहफल । तैलफल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिल m. Sesamum indicum (its blossom is compared to the nose, Gīt. x, 14; Siṃhās.; cf. -पुष्प), sesamum seed (much used in cookery; supposed to have originated from Viṣṇu's sweat-drops, Hcat. i, 6, 137 & 142), AV. (˚ल, xviii, 4, 32), VS.; ŚBr. &c.
a mole, Kālid.
a small particle, MBh. &c.
the right lung, ŚārṅgS. v, 42
pl. N. of a ch. of PSarv. (cf. कृष्ण-, चर्म-, षण्ढ-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (448,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तिलः [तिल्-क] 1 The sesamum plant; नासाभ्येति तिलप्रसूनपदवीं Gīt. 10. --2 The seed of this plant; नाकस्माच्छांडिलीमाता विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुंचितानितरैर्येन कार्यमत्र भविष्यति ॥ Pt. 2. 65. --3 A mole, spot. --4 A small particle, as much as a sesamumseed; तिले तालं पश्यति ‘makes mountains of molehills’. --Comp. --अन्नं rice with sesamum seed. --अंबु, --उदकं water with sesamum seed offered to the dead as a libation; Ś. 3; Ms. 3. 223. --उत्तमा N. of an Apsaras. --ओदनः, --नं a dish of milk, rice and sesamum. --कल्कः dough made of ground sesamum. ˚जः oil-cake made of the sediment of ground sesamum. --कालकः {1} a mole, a dark spot under the skin. {2} a disease of the penis in which the fleshy parts become black and die off. --किट्टं, --खलिः f., --खली, --चूर्णं the caky sediment of sesamum after the oil is extracted. --तंडुलकं an embrace (so called because in it the two bodies are united together like rice mixed up with sesamum-seed). --तैलं sesamum-oil. --धेनुः f. sesamum made up in the form of a cow and offered as a present to a Brāhmaṇa. --पर्णः turpentine. --(र्णं) sandal-wood. --पर्णी {1} the sandal tree. {2} frankincense. {3} turpentine. --पर्णिका, --पर्णि(र्ण)कं sandal-wood. --पिंजः, --पेजः barren sesamum. --पीडः an oilman. --भाविनी jasmine. --रसः, --स्नेहः sesamum oil. --होमः a burnt offering of sesamum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0539-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिल गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । तेलति अतेलीत् । तितेल ।
तिल स्नेहे तु० पर० अक० अनिट् । तिलति अतेलीत् । तितेल ।
तिल स्नेहे चुरा० उभ० अक० सेट् । तेलयति ते अतीतिलत् त ।
तिल पु० तिल--क । स्वनामख्याते शस्यभेदे । भावप्र० तद्गुणाद्युक्तं यथा “तिलः कृष्णः सितो रक्तः सवर्ण्योऽल्पतिलः स्मृतः । तिलो रसे कटुस्तिक्तो मधुरस्तुवरो गुरुः । विपाके क- टुकः स्वादुः स्निग्धोष्णः कफपित्तनुत् । बल्यः केश्यो हिमस्पर्शस्त्वच्यस्तन्योव्रणे हितः । दन्त्योऽल्पमूत्रकृद्- ग्राही वातघ्नोऽग्निमतिप्रदः । कृष्णः श्रेष्ठतमस्तेषु शु- क्रलो मध्यमः सितः । अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञै- रक्तादयस्तिलाः” । तिलप्रतिग्रहनिषेधमाह ब्रह्मपुराणम् “ब्राह्मणः प्रति- गृहणीयात् वृत्त्यर्थं साधुतस्तथा । अव्यश्वमपि मातङ्ग- तिललौहांश्च वर्जयेत्” तिलदाने फलमाह विष्णुः । “तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्” । महाभारते “कल्यमुत्थाय यो विप्रः स्नातः शुक्लेन वाससा । तिल- पात्रं प्रयच्छन् वै सर्वपापैः प्रमुच्यते” । श० त० स्मृतिः “प्रेतमुद्दिश्य यो दद्यात् हेमगर्भांस्तिलान्नृप! । याव- न्तस्ते तिलाः स्वर्गे तावत्कालं स मोदते” । सप्तम्यादिवर्जं तिलैः सदा स्नानं कर्त्तव्यमाह मार्कण्डेयः “सर्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासोऽब्रवीन्मुनिः । श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वीतामलकैर्नरः । सप्तमीं नवमीं चैव पर्वकालञ्च वर्ज- येत्” जन्मतिथौ तिलनिष्पाद्याः षड्व्यापाराः कार्य्याः यथाह ति० त० “तिलोद्वर्त्ती तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रदः । तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसी- दति” कालविशेषे तिलतर्पणनिषेधः गङ्गादौ च सर्वदा निषिद्धदिनेऽपि तिलतर्पणकार्य्यता च तर्पणशब्दे ३२५८ पृ० उक्ता । रात्रौ तिलसंबद्धवस्तुमात्रस्याभक्ष्यता “सर्वञ्च तिलसंबद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ” काशी० “तिलाश्चम्पकसं- श्लेषात् प्राप्नु वन्त्यधिवासताम्” कामन्दकी० “विक्रीणाति तिलैस्तिलान्” पञ्चत० । २ तिलतुल्ये स्वल्पप्रमाणे च “तिलं तिलं समादाय रत्नामां यद्विनिर्मिता । तिलो- त्तमेति तत्तस्या नाम चक्रे पितामहः” भा० आ० ७९९६ श्लो० । ३ तिलाकारे देहस्थे (तिल) ख्याते तिलकालके च “देवगुरुप्रसादेन जिह्वाग्रे मे सरस्वती । तेनाहं नृप! जानामि भानुमत्यास्तिलं यथा” कालिदासः । [] तिलस्य विकारः अण् । तैल तिलनिर्यासे तिलस्नेहे तिलसदृशवस्तुजाते स्नेहे च “अदुष्टं सार्षपं तैलं यत्तैलं पुष्पवासितम् । अदुष्टं पक्वतैलञ्च स्नानाभ्यङ्गेषु नित्यशः” तिथित० । पर्वणि तन्निषेधमाह “स्त्रीतैलमांससंभोगी- विण्मूत्रनरकं व्रजेत्” ति० त० एवमन्यदिनेऽपि तैलनिषेधः स्मृतौ दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3303,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तिल, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) ह्रस्वी । तेलति । इति दुर्गादासः ॥
तिल, क श स्निहि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- तुदां च-परं-अकं-सेट् ।) स्निहि स्निग्धीभावे । क, तेलयति । श, तिलति तैलेनाङ्गम् । इति दुर्गादासः ॥
तिलः, पुं, (तिलति स्निह्यति तैलेन पूर्णो भवतीति । तिल + “इगुपधज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) स्वनामख्यातशस्यम् । तत्पर्य्यायः । होम- धान्यम् २ पवित्रः ३ पितृतर्पणः ४ पापघ्नः ५ पूतधान्यम् ६ । इति राजनिर्घण्टः ॥ स्नेह- फलः ७ स्नेहफलपूरफलः ८ । अस्य गुणाः । रसे कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । मधुरत्वम् । तुवर- त्वम् । गुरुत्वम् । विपाके कटुत्वम् । स्वादुत्वम् । स्निग्धत्वम् । उष्णत्वम् । कफपित्तकारित्वम् । बल्यत्वम् । केशहितत्वम् । हिमस्पर्शत्वम् । त्वच्यत्वम् । स्तन्यत्वम् । व्रणे हितत्वम् । दन्त्य- त्वम् । अल्पमूत्रकारित्वम् । ग्राहित्वम् । वात- घ्नत्वम् । अग्निमतिप्रदत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ वर्णकारित्वम् ॥ * ॥ “कृष्णः पथ्यतमः सितोऽल्पगुणदः क्षीणाःकिलान्ये तिलाः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । भावप्रकाशः । “कृष्णश्रेष्ठतमस्तेषु शुक्रलो मध्यमः सितः । अन्ये हीनतराः प्रोक्तास्तज्ज्ञैरक्तादयस्तिलाः ॥” तत्तैलगुणाः । अलङ्करत्वम् । केश्यत्वम् । मधु- रत्वम् । तिक्तत्वम् । कषायत्वम् । उष्णत्वम् । तीक्ष्णत्वम् । बलकारित्वम् । कफवातजन्तु- खर्जुव्रणकण्डूतिनाशित्वम् । कान्तिदत्वम् । वस्त्यभ्यङ्गपाननस्यकर्णाक्षिपूरणेषु हितत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः (तिलप्रतिग्रहनिषेधो यथा, ब्रह्मपुराणे । “ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात् वृत्त्यर्थं साधुतस्तथा । अव्यश्वमपि मातङ्गतिललौहांश्च वर्ज्जयेत् ॥” तिलदाने फलमाह विष्णुः । “तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥” तथा महाभारते । “कल्यमुत्थाय यो विप्रः स्नातः शुक्लेन वाससा । तिलपात्रं प्रयच्छन् वै सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥” शुद्धितत्त्वे । “प्रेतमुद्दिश्य यो दद्यात् हेमगर्भांस्तिलान्नृप ! । [] यावन्तस्ते तिलाः स्वर्गे तावत्कालं स मोदते ॥” सप्तमीं नवमीं पर्व्वकालञ्च त्यक्त्वा तिलतैलेना- ङ्गानि विमृक्ष्य स्नानं कर्त्तव्यम् । यथा, मार्क- ण्डेये । “सर्व्वकालं तिलैः स्नानं पुण्यं व्यासोऽब्रवीन्मनुः । श्रीकामः सर्व्वदा स्नानं कुर्व्वीतामलकैर्नरः । सप्तमीं नवमीञ्चैव पर्व्वकालञ्च वर्ज्जयेत् ॥” तिथितत्त्वे जन्मतिथिकृत्ये । “तिलोद्वर्त्ती तिलस्नायी तिलहोमी तिलप्रदः । तिलभुक् तिलवापी च षट्तिली नावसीदति ॥” रात्रौ तिलान्वितवस्तुमात्रं न भक्षयेत् । यथा, काशीखण्डे । “सर्व्वञ्च तिलसम्बद्धं नाद्यादस्तमिते रवौ ॥” तिलैस्तर्पणनिषेधस्तत्प्रतिप्रसवादिकञ्च तर्पण- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥) तिलकालकः । यथा, -- “देवगुरुप्रसादेन जिह्वाग्रे मे सरस्वती । तेनाहं नृप जानामि भानुमत्यास्तिलं यथा ॥” इति कालिदासः ॥ (स्वल्पप्रमाणम् । तिलतुल्यत्वादस्य तथात्वम् । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३२८ । “तिलं तिलं तं कृत्वा च चिक्षिपुर्दिक्षु सर्व्वतः । नगरान्निर्गतैः सैन्यैर्हन्यमानाः पदे पदे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-622-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तिल" आता है (22)
तैल तिल, सरसों आदि को पेरकर निकाला हुआ तैलसाराल तिलसुबंध तिलतिलकालक देह पर का तिल के आकार का काला चिह्न । तिलपंचशस्य देवकार्य में प्रयुक्त होनेवाले धान, मूँग, तिल, उड़द, और जो ये पाँच अन्…पूतधान्य तिलस्नेहरंग तिलहेमधान्य तिलअष्टद्रव्य आठ द्रव्य जो हवन के काम आते हैं— अश्वत्थ, गूलर, पाकर, वट, तिल, सरसों प…स्नेहफल तिलस्नेहपुर तिलस्नेहगर्भ तिलक्षाराष्टक आठ प्रकार के क्षारों का समूह । विशेष—पलास, हड़जोड़, चिचड़ा, इमली, तिल,…निमय वस्तुविनिमय । पदार्थोँ का अदल बदल । विशेष—गौतम धर्मसूत्र में लिखा है क…न्यच्छ एक चर्मरोग जिसमें शरीर पर काले चकत्ते पड़ जाते हैंत्र्यंजन कालांजन, रसांजन और पुष्पांजन ये तीनों अंजन । काला सुरमा, रसौत और वे फू…अक्षारलवण वह लवण जिसमें क्षार न हो । वह लवण जो मिट्टी से न निकला हो । विशेष—कोइ …पितृतर्पण पितरों के उद्देश्य से किया जाने वाला जलदान । विशेष—दे॰ 'तर्पण'हविष्यान्न वह अन्न या आहार जो यज्ञ के समय किया जाय । खाने की पवित्र वस्तुएँ । जैस…तेल वह चिकना तरल पदार्थ जो बीजों वनस्पतियों आदि से किसी विशेष क्रिया द्बार…तेलहन [हिं॰ तेल + हिं॰ हन (प्रत्य॰) वे बीज जिनसे तेल निकलता है । जैस, सरसों,…दैहित्र लडकी का लड़का । नाती । विशेष— धर्मशास्त्र में पौत्र और दौहित्र में कोई…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें