🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:33:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पावन
pāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पावन १ वि॰ [सं॰]
१. पवित्र करनेवाला । शुदध करनेवाला ।
२. पवित्र । शुदध । पाक । उ॰— के प्रनवत जल जानि परम पावन फल लोभा । —भारतेंदुं ग्रं॰ भा॰ १, पृ॰ ४५४ ।
३. पवन या हवा पीकर रहनेंवाला ।
पावन २ संज्ञा पुं॰
१. पावकाग्नि । अग्नि ।
२. प्रायश्चित्त । शुदिध ।
३. जल ।
४. गोबर ।
५. रूद्राक्ष ।
६. कुष्ट । कुट ।
७. पीली भँगरैया । पीत भृंगराज ।
८. चित्रक वृक्ष । चीता ।
९. चंदन ।
१०. सिह्लक । शिलारस ।
११. सिदघ पुरुष ।
१२. व्यास का एक नाम ।
१३. विष्णु ।
१४. संप्रदाय का बोघक । चिह्ना (को॰) ।
पावन पु १ क्रि॰ सं॰ [सं॰ पायण, प्रा॰ पावण]
१. पाना । प्राप्त करना ।
२. ज्ञान प्राप्त करना । अनुभव करना । जानना । समझना । उ॰— समरथ सुभ जो पावई पीर पराई —तुलसी (शव्द॰) ।
३. भोजन करना । आहार करना । जीमना । उ॰— तेहि छन तहँ शिशु पावत देखा । पलना निकट गई तहँ पेखा । —विश्राम (शब्द॰) । †
३. पिलाना । पीने के लिये देना । उ॰ जुम्हाँ को प्रीय पाछी बाहुड़इ । सोवन कचौली तोही पावस्युँ दूघ । —बी॰ रासी, पृ॰ ५९ । विशेष दे॰ पाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावन mf(ई)n. purifying, purificatory
pure, holy, Mn.; MBh. &c.
living on wind, Nīlak.
पावन m. a partic. fire, Kull. on Mn. iii, 185
fire, L.
incense, L.
a species of Verbesina with yellow flowers, L.
a Siddha (s.v.), L.
N. of Vyāsa, L.
of one of the Viśve Devāḥ, MBh.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
पावन n. the act or a means of cleansing or purifying, purification, sanctification, Mn.; MBh. &c.
penance, atonement, L.
water, L.
cow-dung, L.
the seed of Elaeocarpus Ganitrus (of which rosaries are made), L.
Costus Speciosus, L.
a sectarial mark, L.
= अध्यास, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावन a. (नी f.) [पू-णिच् ल्बु] 1 Purifying, freeing from sin, purificatory, sanctifying; पादास्तामभितो [] निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः Ś. 6. 16, R. 15. 101, 19. 53; Bg. 18. 5, Ms. 2. 26; Y. 3. 307. --2 Sacred, holy, pure, purified; Ku. 5. 17. --नः 1 Fire. --2 Incense. --3 A kind of demi-god or Siddha. --4 N. of the poet Vyāsa. --5 N. of Viṣṇu. --नं 1 Purifying, purification; पदनखनीरजनितजनपावन Gīt. 1. --2 Penance. --3 Water. --4 Cow-dung. --5 A sectarial mark. --6 Any means of purification; U. 1. 13. --7 Atonement, expiation. --8 Incense (सिह्लक). --Comp. --ध्वनिः a conch-shell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावन त्रि० पावयति पू--णिच्--ल्यु । १ पवित्रीकारके २ प्राय- श्चित्ते ३ जले च न० मेदि० ४ गोमये न० शब्द च० । ५ रुद्राक्षे ६ कुष्ठौषधे न० राजनि० ७ चित्रकवृक्षे ८ अ- ध्यासे न० विश्वः । पावके ८ वह्नौ ९ वेदव्यासे पु० मेदि० । १० सिह्लके विश्वः । ११ पीतभृङ्गराजे पु० राजनि० । १२ सिद्धे १३ पावयितरि त्रि० हेमच० १४ विष्णौ पु० विष्णुसं० पव- नशब्दे दृश्यम् तस्य स्मृतिमात्रेण पवित्रताकरणात् तथात्वम् “पवनः पावनोऽनलः” इति द्विधापाठस्तु पावयतीति “भीषास्माद्वातः पवते” इति श्रुतेः पवनव्या- पारनियोक्तृत्वात् पावनत्वम् इति अर्थभेदान्नामद्वयम् । करणे ल्युट् ङीप् । १५ हरीतक्यां १६ स्त्रीगव्यां १७ तुलस्यां च स्त्री राजनि० १८ गङ्गायां च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावनं, क्ली, (पावयत्यनेनेति । पू + णिच् + ल्युट् ।) जलम् । कृच्छ्रम् । इति मेदिनी । ने, ९० ॥ गोम- यम् ॥ इति शब्दचन्द्रिका ॥ रुद्राक्षम् । कुष्ठम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चित्रकम् । अध्यासः । प्रायश्चित्तम् । इति विश्वः ॥ (शुद्धिः । यथा, मनुः । ११ । १७८ । “सा चेत् पुनः प्रदुष्येत्तु सदृशेनोपयन्त्रिता । कृच्छ्रंचान्द्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतम् ॥”)
पावनः, पुं, (पावयतीति । पू + णिच् + ल्युः ।) व्यासः । पावकः । इति मेदिनी । ने, ९० ॥ (यथा, ३ । १८५ । मनुश्लोकटीकायां कुल्लूकभट्टः । “पावनः सभ्योऽग्निर्यः शीतापनोदनाद्यर्थं बहुषु देशेष्वपि विधीयते ॥”) सिह्लकः । इति विश्वः ॥ पीतभृङ्गराजः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ४५ । “भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ॥” “पावयतीति पावनः । भीषास्माद्वातः पवत इति श्रुतेः ।” इति शाङ्करभाष्यम् ॥) सिद्धः । पवित्रे पावयितरि च, त्रि । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । १९ । ५३ । “स त्वनेकवनिता सखोऽपि सन पावनीमनवलोक्य सन्ततिम् । वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पावन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें