🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:07:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पावन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पावन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पावन

अर्थ: निर्मल करने वाला, पाप से मुक्त करने वाला, शुद्ध करने वाला, पवित्र वनाने वाला

व्युत्पत्ति: पू + णिच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पावन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पावन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पावन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापावनःपावनौपावनाः
द्वितीयापावनम्पावनौपावनान्
तृतीयापावनेनपावनाभ्याम्पावनैः
चतुर्थीपावनायपावनाभ्याम्पावनेभ्यः
पञ्चमीपावनात् / पावनाद्पावनाभ्याम्पावनेभ्यः
षष्ठीपावनस्यपावनयोःपावनानाम्
सप्तमीपावनेपावनयोःपावनेषु
सम्बोधनहे पावनहे पावनौहे पावनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पावन
पावन
pāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पावन १ वि॰ [सं॰]
१. पवित्र करनेवाला । शुदध करनेवाला ।
२. पवित्र । शुदध । पाक । उ॰— के प्रनवत जल जानि परम पावन फल लोभा । —भारतेंदुं ग्रं॰ भा॰ १, पृ॰ ४५४ ।
३. पवन या हवा पीकर रहनेंवाला ।
पावन २ संज्ञा पुं॰
१. पावकाग्नि । अग्नि ।
२. प्रायश्चित्त । शुदिध ।
३. जल ।
४. गोबर ।
५. रूद्राक्ष ।
६. कुष्ट । कुट ।
७. पीली भँगरैया । पीत भृंगराज ।
८. चित्रक वृक्ष । चीता ।
९. चंदन ।
१०. सिह्लक । शिलारस ।
११. सिदघ पुरुष ।
१२. व्यास का एक नाम ।
१३. विष्णु ।
१४. संप्रदाय का बोघक । चिह्ना (को॰) ।
पावन पु १ क्रि॰ सं॰ [सं॰ पायण, प्रा॰ पावण]
१. पाना । प्राप्त करना ।
२. ज्ञान प्राप्त करना । अनुभव करना । जानना । समझना । उ॰— समरथ सुभ जो पावई पीर पराई —तुलसी (शव्द॰) ।
३. भोजन करना । आहार करना । जीमना । उ॰— तेहि छन तहँ शिशु पावत देखा । पलना निकट गई तहँ पेखा । —विश्राम (शब्द॰) । †
३. पिलाना । पीने के लिये देना । उ॰ जुम्हाँ को प्रीय पाछी बाहुड़इ । सोवन कचौली तोही पावस्युँ दूघ । —बी॰ रासी, पृ॰ ५९ । विशेष दे॰ पाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावन mf(ई)n. purifying, purificatory
pure, holy, Mn.; MBh. &c.
living on wind, Nīlak.
पावन m. a partic. fire, Kull. on Mn. iii, 185
fire, L.
incense, L.
a species of Verbesina with yellow flowers, L.
a Siddha (s.v.), L.
N. of Vyāsa, L.
of one of the Viśve Devāḥ, MBh.
of a son of Kṛṣṇa, BhP.
पावन n. the act or a means of cleansing or purifying, purification, sanctification, Mn.; MBh. &c.
penance, atonement, L.
water, L.
cow-dung, L.
the seed of Elaeocarpus Ganitrus (of which rosaries are made), L.
Costus Speciosus, L.
a sectarial mark, L.
= अध्यास, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (623,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पावन a. (नी f.) [पू-णिच् ल्बु] 1 Purifying, freeing from sin, purificatory, sanctifying; पादास्तामभितो [] निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः Ś. 6. 16, R. 15. 101, 19. 53; Bg. 18. 5, Ms. 2. 26; Y. 3. 307. --2 Sacred, holy, pure, purified; Ku. 5. 17. --नः 1 Fire. --2 Incense. --3 A kind of demi-god or Siddha. --4 N. of the poet Vyāsa. --5 N. of Viṣṇu. --नं 1 Purifying, purification; पदनखनीरजनितजनपावन Gīt. 1. --2 Penance. --3 Water. --4 Cow-dung. --5 A sectarial mark. --6 Any means of purification; U. 1. 13. --7 Atonement, expiation. --8 Incense (सिह्लक). --Comp. --ध्वनिः a conch-shell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0699-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावन त्रि० पावयति पू--णिच्--ल्यु । १ पवित्रीकारके २ प्राय- श्चित्ते ३ जले च न० मेदि० ४ गोमये न० शब्द च० । ५ रुद्राक्षे ६ कुष्ठौषधे न० राजनि० ७ चित्रकवृक्षे ८ अ- ध्यासे न० विश्वः । पावके ८ वह्नौ ९ वेदव्यासे पु० मेदि० । १० सिह्लके विश्वः । ११ पीतभृङ्गराजे पु० राजनि० । १२ सिद्धे १३ पावयितरि त्रि० हेमच० १४ विष्णौ पु० विष्णुसं० पव- नशब्दे दृश्यम् तस्य स्मृतिमात्रेण पवित्रताकरणात् तथात्वम् “पवनः पावनोऽनलः” इति द्विधापाठस्तु पावयतीति “भीषास्माद्वातः पवते” इति श्रुतेः पवनव्या- पारनियोक्तृत्वात् पावनत्वम् इति अर्थभेदान्नामद्वयम् । करणे ल्युट् ङीप् । १५ हरीतक्यां १६ स्त्रीगव्यां १७ तुलस्यां च स्त्री राजनि० १८ गङ्गायां च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4322,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पावनं, क्ली, (पावयत्यनेनेति । पू + णिच् + ल्युट् ।) जलम् । कृच्छ्रम् । इति मेदिनी । ने, ९० ॥ गोम- यम् ॥ इति शब्दचन्द्रिका ॥ रुद्राक्षम् । कुष्ठम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चित्रकम् । अध्यासः । प्रायश्चित्तम् । इति विश्वः ॥ (शुद्धिः । यथा, मनुः । ११ । १७८ । “सा चेत् पुनः प्रदुष्येत्तु सदृशेनोपयन्त्रिता । कृच्छ्रंचान्द्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतम् ॥”)
पावनः, पुं, (पावयतीति । पू + णिच् + ल्युः ।) व्यासः । पावकः । इति मेदिनी । ने, ९० ॥ (यथा, ३ । १८५ । मनुश्लोकटीकायां कुल्लूकभट्टः । “पावनः सभ्योऽग्निर्यः शीतापनोदनाद्यर्थं बहुषु देशेष्वपि विधीयते ॥”) सिह्लकः । इति विश्वः ॥ पीतभृङ्गराजः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ४५ । “भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ॥” “पावयतीति पावनः । भीषास्माद्वातः पवत इति श्रुतेः ।” इति शाङ्करभाष्यम् ॥) सिद्धः । पवित्रे पावयितरि च, त्रि । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । १९ । ५३ । “स त्वनेकवनिता सखोऽपि सन पावनीमनवलोक्य सन्ततिम् । वैद्ययत्नपरिभाविनं गदं न प्रदीप इव वायुमत्यगात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-132-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पावन" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पावनपावन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पावन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पावन 📚 ➤ निर्मल करने वाला, पाप से मुक्त करने वाला, शुद्ध करने वाला, पवित्र वनाने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पावन 📚पवित्र करनेवाला । शुदध करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पावन: पू + णिच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें