🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:32:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रसन्न
prasanna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसन्न १ वि॰ [सं॰]
१. संतुष्ट । तुष्ट ।
२. खुश । हर्षित । प्रफुल्ल
३. अनुकूल । उचित ।
४. निर्मल । स्वच्छ ।
५. शांत (को॰) ।
६. कृपालु (को॰) । यौ॰—प्रसन्नकल्प । प्रसन्नजल = प्रसन्नसलिल । प्रसन्नमुख = प्रसन्नवदन । प्रसन्नवदन । प्रसन्नसलिल ।
प्रसन्न २ संज्ञा पुं॰ महादेव ।
प्रसन्न † ३ वि॰ [फा़॰ पसंद] मनोनीत । पसंद । उ॰—(क) उनके इस कर्म को विद्वान लोग प्रसन्न नहीं करते ।—दयानंद (शब्द॰) । (ख) मैं इस बात को मानता हूँ पर यह पूछता हूँ कि क्या कोई जो अँगरेजी जानता हो इस बात को प्रसन्न करेगा कि केवल एक लिपि प्रचलित होवे ? कभी नहीं ।— सरस्वती (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚सन्न mfn. clear, bright, pure (lit. and fig.), MBh.; Kāv. &c.
distinct, perspicuous, MBh.; Kām.
true, right, plain, correct, just, Mālav.; Mālatīm.
placid, tranquil, R.; Var.; Āp.
soothed, pleased
gracious, kind, kindly disposed towards (with loc. gen., or acc. and प्रति), favourable (as stars &c.)
gracious, showing favour (as a speech), MaitrUp.; MBh.; Kāv. &c.
प्र-˚सन्न m. N. of a prince, Hemac.
प्र-सन्न &c. See p. 696, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (696,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसन्न p. p. 1 Pure, clear, bright, limpid, pellucid, transparent; Ku. 1. 23; 7. 74; Ś. 5. 21. --2 Pleased, delighted, propitiated, soothed; गंगां शरन्नयति सिंधुपतिं प्रसन्नां Mu. 3. 9; गंभीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने Me. 40 (where the first sense is [] also intended); Ku. 5. 35; R. 2. 68. --3 Kind, kindly disposed, gracious, propitious; अवेहि मां कामदुघां प्रसन्नां R. 2. 63. --4 Plain, open, clear, easily intelligible (as meaning). --5 True, correct; प्रसन्नस्ते तर्कः V. 2; प्रसन्नप्रायस्ते तर्कः Māl. 1. --6 Settled down, tranquil. --न्ना 1 Propitiation, pleasing. --2 Spirituous liquor. --Comp. --आत्मन् a. gracious-minded, propitious. (--m.) N. of Viṣṇu. --ईरा spirituous liquor. --कल्प a. {1} almost calm. {2} almost true. --मुख, --वदन a. gracious-looking, with a pleased countenance, smiling. --सलिल a. having clear water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0764-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसन्न त्रि० प्र + सद--कर्मरि क्त । १ निर्मले २ सन्तुष्टे ३ कृतानु- ग्रहभेदे अमरः । ४ सुरायां स्त्री मेदि० “प्रसन्ना गुल्- मवातार्शोविबन्धानाहनाशिनी । शूलप्रवाहिकाटीपक- फवातार्शसां हिता” राजवल्लभः । तस्य भावः तल् प्रसन्नता स्त्री त्व प्रसन्नत्व म० तद्धावे प्रसादे नैर्मल्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4496,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसन्नः, त्रि, (प्रसीदतीति । प्र + सद् + गत्यर्थेति क्तः ।) निर्म्मलः । तत्पर्य्यायः । अच्छः २ । इत्यमरः । १ । १० । १४ ॥ (यथा, महाभारते । ४ । २७ । २४ । “रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणा- न्विताः । दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥”) सन्तुष्टः । इति मेदिनी । ने, ८६ ॥ (यथा, रघुः । ५ । १० । “अपि प्रसन्नेन महर्षिणा त्वं सम्यग्विनीयानुमतो गृहाय ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-298-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रसन्न" आता है (60)
नमस प्रसन्नतृप्त तुष्ट । अघ्राया हुआ । जिसकी इच्छा पूरी हो गई हो । २, प्रसन्न । खुशप्रीत प्रीतियुक्त । प्रसन्न । हर्षित । तुष्टहृषित आनंदयुक्त । प्रसन्न । हर्षितआमोदित प्रसन्न ।खुश । हर्षितहर्षित आनंदित । प्रसन्न । प्रफुल्ल । खुशप्रमुदित हर्षित । आनंदित । प्रसन्नतृपल प्रसन्न । खुशआनंदी हर्षित । प्रसन्न । सुखी । खुशउपारत प्रसन्न । खुशमुदित हर्षत । आनंदित । प्रसन्न । खुशमोदित आनंद । हर्ष । प्रसन्नतासुखजात सुखी । प्रसन्नउल्लसित प्रसन्न । हर्षितआह्लादित आनंदित । हर्षित । प्रसन्न । खुशप्रह्लन्न प्रसन्न । खुशछंदित संतुष्ट किया हुआ । तोषित । प्रसन्न । रीझा हुआनंदना पु ^१ क्रि॰ अं॰ आनंदित होना । प्रसन्न । होनाप्रीणित प्रसन्न । हर्षयुक्तहर्षमाण प्रसन्न । हर्षित । खुशउल्लासित खुश । हर्षित । मुदित । प्रसन्नऋजु सीधा । जो टेढ़ा न हो । अवक्रशात सान रखा हुआ । तेज किया हुआशाद पतन । गिरना । पड़नासुख मन की वह उत्तम तथा प्रिय अनुभूति जिसके द्वारा अनुभव करनेवाले का विशेष …उदित जो उदय हुआ हो । निकला हुआकुशल चतुर । दक्ष । प्रवीणमग्न डूबा हुआ । निमज्जितमत्त मस्तविशद स्वच्छ । विमलशीतल ठंढा । सर्द । गरम का उल्टातुष्ट तोषप्राप्त । तुप्त । संतुष्टफुल्ल फूलसानंद गुच्छकरंज । स्निग्ध दलअम्लान जो उदास न हो । मलिन न हो । बिना मुझाया हुआउल्लाघ रोग से छुटकारा पाता हुआप्रतीत ज्ञात । विदित । जाना हुआ । जैसे,— ऐसा प्रतीत होता है कि इस वर्ष अच्छी …विकसित प्रफुल्ल । खिला हुआसमृद्ध जिसके पास बहुत अधिक संपत्ति हो । संपन्न । धनवानविश्रुत जो जाना या सुना हुआ होस्तिमित भीगा हुआ । तर । नम । आर्द्रप्रफुल्ल विकासयुक्त । खिला हुआ । विकसित । प्रस्फुटित । जैसे, प्रफुल्ल कुसुमवरद वर देनेवाला । अभीष्टदाताअभिरत लीन । अनुरक्तसम्मद हर्ष । आमोद । आह्लादसुस्थ भला चंगा । नीरोग । स्वस्थ । तंदुरुस्तअखिन्न खिन्नतारहित । खेदविहिननिर्वृत वृक्षहीनसंतुष्ट जिसका संतोष हो गया हो । जिसकी तृप्ति हो गई हो । तृप्तस्वादित चखा हुआ । रस लिया हुआपरितुष्ट खूब संतुष्ट । जिसका पूर्ण रीति से संतोष हो गया होसमद गर्व से उद्धतसरभस वेगवान । फुर्तीलाउल्लस दमकता हुआ । चमकीलारंजित जिसपर रंग चढ़ा हो या लगा हो । रँगा हुआ॰सुखित पु वि॰ सुखा हुआ । शुष्कशिवगति जैनों के अनुसार एक अर्हत् का नामसोत्सव उत्सवयुक्त । उत्सवसहितह्लादन आनंदित करना । खुश करनाउत्पुलक पुलकित । रोमांचित
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬