🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:33:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

फुल्ल
phulla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फुल्ल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] फूल ।
फुल्ल २ वि॰
१. फूला हुआ । विकसित । उ॰—शिशिर के धुले फुल्ल मुख को उठाकर वे तकते रह जाते हैं ।—अनामिका, पृ॰ १०३ ।
२. प्रसन्न । प्रमुदित । यौ॰—फुल्लतुवरी । फुल्लदाम । फुल्लनयन, फुल्लनेत्र = जिसकी आँखें प्रसन्नता से विकसित हों । फुल्ललोचन = (१) एक प्रकार का मृग । (२) दे॰ फुल्लनयन । फुल्लवदन = प्रसन्नमुख ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फुल्ल mf(आ)n. (Pāṇ. vii, 4, 89; viii, 2, 55) split or cleft open, expanded, blown (as a flower), MBh.; Kāv. &c.
abounding in flowers, flowery, ib.
opened wide, dilated (as eyes), Pañcat.
puffed inflated (as cheeks), Bālar.
loose (as a garment), Mṛcch.
beaming, smiling (as a face), Kāvyād.
फुल्ल m. N. of a saint, Cat.
फुल्ल (prob.) n. a full-blown flower, KālP.
फुल्ल Nom. P. फुल्लति (cf. Dhātup. xv, 24) to open, expand, blow (as a flower), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (717,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फुल्ल p. p. (of फल्) 1 Expanded, opened, blown; पुष्पं च फुल्लं नवमल्लिकायाः प्रयाति कांतिं प्रमदाजतानां Rs. 6. 6; फुल्लारविंदवदनां Ch. P. 1. --2 Flowering, blossomed; R. 9. 63. --3 [] Expanded, dilated, wide opened (as eyes). --4 Smiling, gay. --ल्ल A fullblown flower. --Comp. --तुवरी alum. --नयन, --नेत्र --लोचन a. having eyes dilated (with joy); Pt. 1. 136. --(नः) a kind of deer. --(नं) a large, full eye. --फालः the wind raised in winnowing corn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फुल्त(ल्ल) त्रि० फल--आरम्भे भावे क्त वा तयोर्नेट् अत इत्त्वम् । १ फलनारम्बयुते २ फलने च । पक्षे फलित इति । अन्यत्र फलित इत्येव । भावे क्तिन् फुल्तिं फलने स्त्री ।
फुल्ल विकाशे भ्वा० पर० अक० सेट् । फिल्लति अफुल्लीत् पुफुल्ल ।
फुल्ल त्रि० फुल्ल--विकाशे अच् । विकशिते पुष्पे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4556,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फुल्ल, विकासे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- अक०-सेट् ।) ह्रस्वी । लद्वयान्तः । विकास इह कस ज गताविति दन्त्यान्तस्य घञि रूपम् । विपूर्व्वत्येनार्थान्तरवाचितया विकसनमित्यर्थः । फुल्लति मल्लीकलिका । इति दुर्गादासः ॥
फुल्लः, त्रि, (फुल्लतीति । फुल्ल + अच् । यद्बा, फलतीति । ञि फला विसरणे + क्तः । “आदि- तश्च ।” ७ । २ । १६ । इति इडभावः । “ति च ।” ७ । ४ । ८१ । इति उत्वम् । अनुपसर्गात् । फुल्लक्षीवेति ।” ८ । २ । ५५ । इति निष्ठा तस्य लः ।) विकसितः । इत्यमरः । २ । ४ । ८ ॥ (यथा, महा- भारते । १ । १२८ । ४१ । “जलञ्च शुशुभे च्छन्नं फुल्लैर्जलरुहैस्तथा ॥”) पुष्पम् । फुल इति भाषा । यथा, -- “श्रीपञ्चम्यां श्रियं देवीं फुल्लैः संपूजयेत् सदा ॥” इति कालिकापुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-385-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें