🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:55:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निर्मल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निर्मल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निर्मल

अर्थ: मैल और गन्दगी से मुक्त

व्युत्पत्ति: निर्-मल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निर्मल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निर्मल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निर्मल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिर्मलःनिर्मलौनिर्मलाः
द्वितीयानिर्मलम्निर्मलौनिर्मलान्
तृतीयानिर्मलेननिर्मलाभ्याम्निर्मलैः
चतुर्थीनिर्मलायनिर्मलाभ्याम्निर्मलेभ्यः
पञ्चमीनिर्मलात् / निर्मलाद्निर्मलाभ्याम्निर्मलेभ्यः
षष्ठीनिर्मलस्यनिर्मलयोःनिर्मलानाम्
सप्तमीनिर्मलेनिर्मलयोःनिर्मलेषु
सम्बोधनहे निर्मलहे निर्मलौहे निर्मलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निर्मल
निर्मल
nirmala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्मल १ वि॰ [सं॰]
१. मलरहित । साफ । स्वच्छ ।
२. पापरहित । शुद्ध । पवित्र ।
३. दोषरहित । निर्दोष । कलंकहीन ।
निर्मल २ संज्ञा पुं॰
१. अभ्रक ।
२. निर्मली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—मल mf(आ)n. spotless, unsullied, clean, pure, shining, resplendent, bright, Up.; MBh.; Kāv. &c.
sinless, virtuous, Mn. viii, 318
निर्—मल m. N. of Skanda, AV.Pariś.
निर्—मल m. pl. N. of a sect, W.
निर्—मल n. talc, L.
= निर्-माल्य n., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्मल त्रि० निर्गतो मलो यस्य प्रा० व० । मलहीने “निता- न्तनिर्मलस्वान्तः” वेदान्तसारः “निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा” मनुः । मलश्च रागादिदोषः कालुष्यञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4098,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्म्मलं, क्ली, (निर्गतं मलमस्मात् ।) निर्म्माल्यम् । अभ्रकम् । त्रि, मलहीने । इति मेदिनी । ले, १०२ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६५ । ४ । “निर्म्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम् ॥” निष्पापे । यथा, मनुः । ८ । ३१८ । “राजनिर्द्धूतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्म्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तःसुकृतिनो यथा ॥” यथा, देवीभागवते । १ । १८ । ३७ । “मनस्तु सुखदुःखानां महतां कारणं द्विज ! । जाते तु निर्म्मले ह्यस्मिन् सर्व्वं भवति निर्म्मलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-895-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्मल" आता है (55)
अमल निर्मल । स्वच्छसूच निर्मल । पवित्र । (डिं॰)विमल निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जलअनाविल स्वच्छ । निर्मल । साफपवित्र जो गंदा मैला या खराब न हो । शुद्ध । निर्मल । साफस्वच्छ जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफअपिच्छिल निर्मल । पंकहीन । स्वच्छअमलिन स्वच्छ । निर्मल । नर्दोषचौक्ष पवित्र । निर्मल । स्वच्छपरिशुद्ध पूर्णतः शुद्ध । विशुद्ध । निर्मल । निर्दोषपर्यवदात विशुद्ध । निर्मल । अति स्वच्छविमलार्थक विमल । निर्मलनिरज रजोहीन । रजोगुण से रहित । निर्मलवीतविष विशुद्ध । निर्मलनिष्पंक जिसमें कीचड़ आदि न लगा हो । स्वच्छ । निर्मल । साफ । सुथराव्यवदात स्वच्छ । अवदात । निर्मलविनिर्मल निर्मल । स्वच्छ । पूत । पवित्रविपृक्वत् शुद्ध । बेमेल । निर्मलजरफ साफ । स्वच्छ । निर्मलसफा साफ । स्वच्छ । निर्मलबिरज निर्मल । शुद्धअकलुष कलषता से रहित । निर्मल । शूद्ध । साफसुथरा स्वच्छ । निर्मल । साफअनामिल स्वच्छ । निर्मलनिम्मल पु वि॰ स्वच्छ । निर्मल । साफशफ्फाक निर्मल । शुद्धनिरजासु पु वि॰ रजोहीन । शुद्ध । निर्मलमुस्तफा पवित्र । पुनित । निर्मल । जिसमें मनुष्यों का कोई दुर्गुण न होनिस्केवल बेमेल । शुद्ध । निर्मल । खालिस । (बोलचाल)विनिधौर्त भली भाँति धुला हुआ । स्वच्छ । निर्मलधवल श्वेत । उजला । सफेदअच्छ स्फटिक । २ भाल । ३ स्वच्छ जल (ड़िं॰)अवदात शुभ्र । उज्वल । श्वेतसुरंग जिसका रंग सुंदर हो । सुंदर रंग काअम्लान जो उदास न हो । मलिन न हो । बिना मुझाया हुआप्रसन्न संतुष्ट । तुष्टउशत् सुंदर । नेत्ररंजनविरज रजोगुणरहित । सुख, वासना आदि से मुक्तअकृष्ण जो कृप्ण या काला न हो । श्वेत । सफेदनिस्तुष बिना भूसी का । जिसमें भूसी न होप्रसादक अनुग्रहकारकअकिल्विष पापशून्य । निष्पाप । पवित्रविशोधित शुद्ध किया हुआ । साफ किया हुआठेठ निपटय़ निरा । बिलकुल । जैसे, ठेठ सगँवारसाफ जिसमें किसी प्रकार का मैल या कूड़ा करकट आदि न हो । मैला या गँदला का उल…अदाग पु वि॰उजला श्वेत । धौला । सफेदचंगा स्वस्थ । तंदुरुस्त । नीरोग जैसे—इस दवा से तुम दो दिन में चंगे हो जाओगे…फरहर ‡ वि॰फरहरा पताका । झंडाअपंकिल पंकरहित । सूखा । बिना कीचड़ काउज्जवल दीप्तिमान् । प्रकाशमान्ध्रुपद एक गति जिसके चार तुक होते है ।— अस्थायी, अंतरा संचारी औक आभोग । कोई मि…प्रसादी प्रसन्न करनेवालानिरवच्छिन्न अनवच्छिन्न । जिसका सिल— सिला न टुटे

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निर्मलनिर्मल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निर्मल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निर्मल 📚 ➤ मैल और गन्दगी से मुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निर्मल 📚मलरहित । साफ । स्वच्छ🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • निर्मल = निर् + मल अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें