🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:18:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समंजस
samaṃjasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
न्याय/उचित व्यवस्था (2.8.24) अभ्रेष · न्याय · कल्प · देशरूप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समंजस १ वि॰ [सं॰ समञ्जस]
१. उचित । ठीक । वाजिब ।
२. जिसे किसी बात का अभ्यास हो । अभ्यस्त ।
३. सही । सच । यथार्थ (को॰) ।
४. स्पष्ट । बोधगम्य (को॰) ।
५. स्वस्थ (को॰) ।
६. अच्छा । नेक (को॰) ।
समंजस २ संज्ञा पुं॰
१. प्रात्रता । औचित्य । योग्यता ।
२. यथार्थता ।
३. सत्यकथन । सचाई । सत्यता ।
४. समानता ।
५. उपयुक्त या ठीक प्रमाण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-अञ्जस mfn. proper, right, fit, correct, sound, good, excellent (अम् ind.), Mn.; MBh. &c.
सम्-अञ्जस m. N. of Śiva, Śivag.
सम्-अञ्जस n. propriety, fitness, truth, consistency, correct evidence, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समंजस a. 1 Proper, reasonable, right, fit. --2 Correct, true, accurate. --3 Clear, intelligible; as in असमंजस, q. v. --4 Virtuous, good, just; भृशाधिरूढस्य समंजसं जनं Ki. 14. 12. --5 Practised, experienced. --6 Healthy. --सं 1 Propriety, fitness. --2 Accuracy. --3 Correct evidence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1093-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समञ्जस त्रि० सम्यक् अञ्ज औचित्त्रं यत्र अच् समा० । १ उ- चिते अमरः २ युक्ते च । प्रा० स० । ३ औचित्ये न० । ४ स- माधाने त्रिका० ५ अत्यन्ते अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5229,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समञ्जसं, क्ली, (सम्यक् अञ्ज औचित्यं यत्र । अच् ।) उचितम् । इत्यमरः ॥
समञ्जसः, त्रि, (सम्यक् अञ्ज औचित्यं यत्र । अच् ।) समीचीनः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, भागवते । ६ । ९ । ३५ । “आहोस्विदात्माराम उपशमशीलः समञ्जस- दर्शन उदास्त इतिह वाव न विदाम ॥”) अभ्यस्तः । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-267-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें