🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:08:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्पष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्पष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्पष्ट

अर्थ: जो साफ साफ देखा जा सके, व्यक्त, साफ दृष्टिगोचर, साफ, सरल, प्रकट

संस्कृत: पर्याय: स्फुट, प्रव्यक्त, उल्बण

व्युत्पत्ति: स्पश् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्पष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्पष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्पष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्पष्टःस्पष्टौस्पष्टाः
द्वितीयास्पष्टम्स्पष्टौस्पष्टान्
तृतीयास्पष्टेनस्पष्टाभ्याम्स्पष्टैः
चतुर्थीस्पष्टायस्पष्टाभ्याम्स्पष्टेभ्यः
पञ्चमीस्पष्टात् / स्पष्टाद्स्पष्टाभ्याम्स्पष्टेभ्यः
षष्ठीस्पष्टस्यस्पष्टयोःस्पष्टानाम्
सप्तमीस्पष्टेस्पष्टयोःस्पष्टेषु
सम्बोधनहे स्पष्टहे स्पष्टौहे स्पष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्पष्ट
स्पष्ट
spaṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्पष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. जिसके देखने या समझने आदि में कुछ भी कठिनता न हो । साफ दिखाई देने या समझ में आनेवाला । जैसे,—(क) इसके अक्षर दूर से भी स्पष्ट दिखाई देते है ।
२. जिसमें किसी प्रकार की लगावट या दावँपेंच न हो । सही । साफ । जैसे,—मै तो स्पष्ट कहता हूँ; चाहे किसी को बुरा लगे और चाहे भला । मुहा॰—स्पष्ट कहना या सुनाना=बिल्कुल साफ साफ कहना । बिना कुछ छिपाव अथवा किसी का कुछ ध्यान किए कहना ।
३. वास्तविक । सच्चा (को॰) ।
४. पूर्णातः विकसित । पूरा खिला हुआ (को॰) ।
५. सुस्पष्ट या साफ साफ देखनेवाला (को॰) ।
६. जो वक्र न हो । अकुटिक । सरल । सीधा (को॰) ।
७. प्रत्यक्ष । व्यक्त । (को॰) ।
स्पष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. ज्योतिष में ग्रहों का स्फुटसाधन जिससे यह जाना जाता है कि जन्म के समय अथवा किसी और विशिष्ट काल में कौन सा ग्रह किस राशि के कितने अंश, कितनी कला और कितनी विकला में था । इसकी आवश्यकता ग्रहों का ठीक ठीक फल जानने के लिये होती है ।
२. व्याकरण में वर्णों के उच्चारण का एक प्रकार का प्रयत्न जिसमें दोनों होंठ एक दूसरे से छू जाते हैं । जैंसे,—प या म के उच्चारण में स्पष्ट प्रयत्न होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्पष्ट mfn. clearly perceived or discerned, distinctly visible, distinct, clear, evident, plain, intelligible, TS. &c. &c.
straight (opp. to ‘crooked’), VarBṛS.; Kathās.
real, true, correct, Gaṇit.; Gol.
one who sees clearly, MW.
2. स्पष्ट mfn. (for 1. See col. 2) bound, fettered &c., Pāṇ. vii, 2, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पष्ट a. [स्पश्-क्त नि˚ इडभावः] 1 Distinctly visible, evident, clearly perceived, clear, plain, manifest; स्पष्टे जाते प्रत्यूषे K. ‘when it was broad day-break’; स्पष्टाकृतिः R. 18. 30; स्पष्टार्थः &c. --2 Real, true. --3 Full-blown, expanded. --4 One who sees clearly. --ष्टं ind. 1 Clearly, distinctly, plainly. --2 Openly, boldly. (स्पष्टीकृ means ‘to make clear or distinct, explain, elucidate.) --Comp. --अर्थ a. intelligible, clear. --गर्भा a woman who shows evident signs of pregnancy. --प्रतिपत्तिः f. distinct notion, clear perception. --भाषिन्, --वक्तृ a. plain-spoken, outspoken, candid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पष्ट त्रि० स्पश--क्त नि० इडभावः । १ व्यक्ते २ स्फुटे अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5368,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पष्टं, त्रि, स्पश्यते स्मेति । स्पश + णिच् + क्तः । “वा दान्तशान्तेति ।” ७ । २ । २७ । इति साधुः ।) व्यक्तम् । तत्पर्य्यायः । स्फुटम् २ प्रव्यक्तम् ३ उल्वणम् ४ । इत्यमरः । ७ । १ । ८१ ॥ उद्रिक्तम् ५ प्रकटम् ६ । इति जटाधरः ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । ४ । १५ । २२ । “भोः सूत हे मागध सौम्य वन्दिन् लोकेऽधुना स्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन् वितथा गिरो वः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्पष्ट" आता है (32)
अभिमृष्ट स्पष्ट । छुआ हुआ । थपकाया । गयाजली प्रकट । व्यक्त । स्पष्ट । प्रकाशमानअंजु पु वि॰ सरल । स्पष्टखरतल † वि॰ १खरा । स्पष्टवादीआशकार प्रकट । खुला हुआ । स्पष्टतेरिज खुलासा । स्पष्टदोटूक स्पष्ट । साफ साफ । खरी (बात)निफोट स्पष्ट । साफ साफधुंधमई धुँधला । मलीन । जो साफ दिखाई न पडे़ । स्पष्टहुवेदा जाहिर । स्पष्टजगजाहिर व्यक्त । स्पष्ट । सर्व- ज्ञात । सर्वविदितप्रोज्ज्वल दीप्त । ज्योतिर्मय । प्रगट । स्पष्टविशद स्वच्छ । विमलसमंजस उचित । ठीक । वाजिबस्मेर खिला हुआ । प्रफुल्लित । विकसितउदात्त उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआव्यक्त दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिरस्वच्छ जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफप्रस्फुट विकसित । खिला हुआसाक्षात् सामने । संमुख । प्रत्यक्षसांदृष्टिक एक ही दृष्टि मनें होनेवाला । देखते ही होनेवाला । तात्कालिकअपिहित आच्छादित । ढंका हुआ । आवृतप्रज्ञात ज्ञात । समझा हुआविमोक मलरहित । रागरहित । दुर्वासनारहित । (जैन)सेत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सेतु'खुला बंधनरहित । जोबँधा न होफरहर ‡ वि॰निखोट जिसमें कोई खोटाई या दोष न हो । निर्दोंषफरहरा पताका । झंडामहसूस जिसका अनुभव किया जाय । अनुभूतखुलासा सारांश । संक्षेपअप्रछन्न जो प्रछन्न न हो । खुला हुआ । अनावृत

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्पष्टस्पष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्पष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्पष्ट 📚 ➤ जो साफ साफ देखा जा सके, व्यक्त, साफ दृष्टिगोचर, साफ, सरल, प्रकट
संस्कृत: पर्याय: स्फुट, प्रव्यक्त, उल्बण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्पष्ट 📚जिसके देखने या समझने आदि में कुछ भी कठिनता न हो । साफ दिखाई देने या सम…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
स्पष्ट
स्पष्ट (३.१.८०) — स्फुट, प्रव्यक्त, उल्बण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • स्पष्ट: स्पश् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬