🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:31:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जर्जर
jarjara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जर्जर १ वि॰ [सं॰]
१. जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया हो ।
२. फूटा । टूटा । खंडित ।
३. वृद्ध । बुड्ढा ।
४. (ध्वनि) जो किसी पात्र के टूटने से हो (को॰) ।
जर्जर २ संज्ञा पुं॰
१. छरीला । बुढ़ना । पत्थरफूल ।
२. इंद्र की पताका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर्जर mfn. infirm, decrepit, decayed, torn or broken in pieces, perforated, hurt, MBh.; R. &c.
divided (a realm), MBh. xii; Rājat.; Prab.
dull, hollow (sound), VarBṛS.; VarYogay. viii, 12; Kād.; Kathās. xxv, 66
जर्जर m. = ˚रक, Car. vi, 25, 235; Kathās. lxi, 96
an old man, L.
जर्जर n. Indra's banner, L.
Blyxa octandra (‘benzoin’, W.), L.
जर्जर ˚रक, &c. See p. 413, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (414,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर्जर a. [जर्ज्-बा˚ अर] 1 Old, infirm, decayed. --2 Worn out, torn, shattered, broken to pieces, divided in parts, split up into thin particles; जराजर्जरितविषाणकोटयो मृगाः K. 21; गात्रं जराजर्जरितं विहाय Mv. 7. 18; विसर्पन् धाराभिर्लुठति धरणीं जर्जरकणः U. 1. 29; Śi. 4. 23; Māl. 9. 16. --3 Wounded, hurt. --4 Pained, tormented; Māl. 9. 53. --5 Dull, hollow (as the sound of a broken vessel). --रं 1 The banner of Indra. --2 Moss.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0508-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जर्जर पु० जर्ज--बा० अर । १ शैलजे २ शक्रध्वजे ३ जीर्णे त्रि० मेदि० । “जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः” भा० शा० ५६ अ० । “लघु जर्जरं दधिनिभं वृहद्विषं स्थान- मपि हैमम्” वृ० ८ अ० । ३ खण्डिते च “कृत्वा पुंवत् पात- मुच्चैर्भृगुभ्यो मूर्द्ध्नि ग्राव्णां जर्जरा निर्झरौघाः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3061,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जर्ज्जरः, पुं, (जर्जति स्वगुणेनापरान् निन्दतीति । जर्ज्ज + वाहुलकात् अरः ।) शैलजः । (जर्जति शत्रून् तर्ज्जयतीति ।) शक्रध्वजः । (जर्ज्ज्यते निन्द्यते इति । कर्म्मणि बहुलवचनादरः ।) [] जरातुरे, त्रि । इति मेदिनी । रे, १५७ ॥ (जीर्णे । यथा, महाभारते । ३ । ११ । ६५ । “अथ जर्ज्जरसर्व्वाङ्गं व्याविद्धनयनाम्बरम् । भूतले भ्रामयामाम वाक्यञ्चेदमुवाच ह ॥” विदीर्णे । यथा, माघे । ४ । २३ । “कृत्वा पुंवत्पातमुच्चैर्भृगुभ्यो मूर्द्ध्रि ग्राव्णां जर्ज्जरा निर्झरौघाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-519-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जर्जर" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें