🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:32:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्धूत
nirdhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्धूत १ वि॰ [सं॰] धोया हुआ । बहाया हुआ । दूर किया हुआ । उ॰—साधु पद सलिल निर्धूत कल्मष सकल स्वपच जवनादि कैवल्यभागी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
निर्धूत २ वि॰ [सं॰]
१. खंडित । टूटा हुआ ।
२. जिनका त्याग कर दिया गया हो ।
३. फेंका हुआ । प्रक्षिप्त (को॰) ।
४. हिलाय या झकझोरा हुआ । (को॰) ।
निर्धूत ३ संज्ञा पुं॰ वह व्यक्ति जिसे उसकै संबंधियों ने त्याग दिया हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्-˚धूत mfn. shaken, agitated &c., Mn.; MBh. &c. (also -धुत)
harassed, tormented, R.
deprived or bereft of (comp.), Hariv.
suffered, undergone, W.
निर्-˚धूत m. a man abandoned by his relatives or friends, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (555,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्धूत p. p. 1 Shaken off, removed; dispelled. --2 Deserted; rejected. --3 Deprived of, bereft. --4 Avoided. --5 Refuted. --6 Destroyed. --7 Broken, divided. --8 Suffered, undergone. --9 Cast off or away, thrown away. --तः A man deserted by his relations and friends.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0633-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्धूतं, त्रि, (निर् + धू + क्तः ।) स्वण्डितम् । (यथा, मार्कण्डेये । ८५ । ७४ । “केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि ॥”) परित्यक्तम् । यथा, ज्योतिषतत्त्वे । “नित्यं निर्धूतबुद्धिं प्रबलरिपुभयं वित्तनाशञ्च जीवः ॥” (निरस्तम् । यथा, अध्यात्मरामायणे । १ । ३ । “पठन्ति ये नित्यमनन्यचेतसः शृण्वन्ति चाध्यात्मकसंज्ञितं शुभम् । रामायणं सर्व्वपुराणसम्मतं निर्धूतपापा हरिमेव यान्ति ते ॥”) भर्त्सितम् । यथा, रमायणे । ४ । ८ । ३२ । “पुराहं वालिना राम ! राज्यात् स्वाद- वरोपितः । परुषाणि च संश्राव्य निर्धतोऽस्मि बलीयसा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-894-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬