🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:19:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्वस्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्वस्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्वस्त

अर्थ: गिरना, खिसना, अधःपतन होना, जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: अवस्रंसने गतौ च · पर्याय: स्रस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, पन्न, च्युत

अंग्रेज़ी: fallen, destroyed, perished, lost, Br. &c. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्वस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ध्वंस् + क्त
  2. ध्वस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ध्वंस् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ध्वस्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्वस्तःध्वस्तौध्वस्ताः
द्वितीयाध्वस्तम्ध्वस्तौध्वस्तान्
तृतीयाध्वस्तेनध्वस्ताभ्याम्ध्वस्तैः
चतुर्थीध्वस्तायध्वस्ताभ्याम्ध्वस्तेभ्यः
पञ्चमीध्वस्तात् / ध्वस्ताद्ध्वस्ताभ्याम्ध्वस्तेभ्यः
षष्ठीध्वस्तस्यध्वस्तयोःध्वस्तानाम्
सप्तमीध्वस्तेध्वस्तयोःध्वस्तेषु
सम्बोधनहे ध्वस्तहे ध्वस्तौहे ध्वस्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ध्वंस् (भ्वादिगण) · अर्थ: गिरना, खिसना, अधःपतन होना, जाना (अवस्रंसने गतौ च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमध्वंसतेध्वंसेतेध्वंसन्ते
मध्यमध्वंससेध्वंसेथेध्वंसध्वे
उत्तमध्वंसेध्वंसावहेध्वंसामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ध्वंसते · लिट् (आत्मने.): दध्वंसे · लुट् (आत्मने.): ध्वंसिता · लृट् (आत्मने.): ध्वंसिष्यते · लोट् (आत्मने.): ध्वंसताम् · लङ् (आत्मने.): अध्वंसत · विधिलिङ् (आत्मने.): ध्वंसेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ध्वंसिषीष्ट · लुङ्: अध्वसत् · लुङ् (आत्मने.): अध्वंसिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अध्वंसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ध्वंसन · ण्वुल्: ध्वंसकः · तृच्: ध्वंसिता · ण्यत्: ध्वंस्यः · तव्य: ध्वंसितव्यः · अनीयर्: ध्वंसनीयः · क्त: ध्वस्तः · क्तवतु: ध्वस्तवान् · शानच्: ध्वंसमानः · क्त्वा: ध्वस्त्वा · ल्यप्: प्रध्वस्य · तुमुन्: ध्वंसितुम् · णमुल्: ध्वंसम् · घञ्: ध्वंसः · क्तिन्: ध्वस्ति · क्वसु: दध्वस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्वस्त
ध्वस्त
dhvasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्वस्त वि॰ [सं॰]
१. च्युत । गलित । गिरा पड़ा ।
२. खंड़ित टुटा फूटा । भान ।
३. नष्ट । भ्रष्ट ।
४. परास्त । पराजित । उ॰— जय जयकरा किया मुनियों ने, दस्युराज यों ध्वस्त हुआ —साकेत, पृ॰ ३७९ । क्रि॰ प्र॰— करना ।— होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वस्त mfn. fallen, destroyed, perished, lost, Br. &c. &c.
eclipsed, obscured, Var.
scattered or covered with (instr. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (522,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्वस्त p. p. 1 Fallen. --2 Destroyed, removed. --3 Lost. --4 Covered. --5 Eclipsed.
ध्वस्त, ध्वस्ति &c. see under ध्वंस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0603-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वस्त त्रि० ध्वन्स--कर्त्तरि क्त । १ नाशप्रतियोगिनि अधः- २ पतिते ३ च्युते गलिते च अमरः । “येन ध्वस्तमनो भुवा” सा० द० । ध्वन्सधातौ उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3924,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्वस्तं, त्रि, (धस्यते स्मेति । धन्स भ्रंशे + क्तः ।) च्युतम् । गलितम् । इत्यमरः । ३ । १ । १०४ ॥ (यथा, भागवते । ७ । २ । ३० । “प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् ॥”) नष्टम् । (यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । १४१ । “क्षुधया पीड्यमानोऽपि न विषं ह्यत्तुमिच्छति । मिष्टान्नध्वस्ततृड्जानन्नामूढस्तज्जिघत्सति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-812-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्वस्त" आता है (28)
क्षित नष्ट । ध्वस्तनामशेष जिसका केवल नाम बाकी रह जाय । हो । जो न रह गया हो । नष्ट । ध्वस्तपराहत आक्रांत । ध्वस्तविभ्रंशित विनष्ट । ध्वस्तप्रमापित ध्वस्त । नष्ट । हतसमुत्सन्न पूरी तौर से उच्छिन्न । विनष्ट । ध्वस्ततहस नहस वि॰ विनष्ट । बरबाद । नष्ट भ्रष्ट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनागारत नष्ट । बरबाद । मटियामेट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनादहपट गिराकर जमीन के बराबर किया हुआ । ढाया हुआ । ध्वस्त । चौपट नष्टनाबुद जिसका अस्तित्व न रहा हो । नष्ट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनामिसमार नष्ट । समाप्त । ध्वस्तमिस्मार ध्वस्त । नष्टसात पाँच और दो । छह से एक अधिकअस्त छिपा हुआ । तिरोहितमथित मथा हूआखंडित टूटा हुआ । टुकड़े टुकड़े । भग्नसंहृत एकत्र किया हुशा । समेटा हुआविनष्ट नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व …अवकीर्ण फैलाया हुआ । छितराया हुआ । बिखेरा हुआपराभूत पराजित । हारा हुआपरास्त पराजित । हारा हुआविनिहत चोट खाया हुआ । आहतपर्यवसित समाप्त । खत्मव्यापादित हतपरिहृत पतित । भ्रष्ट । गिरा हुआ । अवनत । पामालपायमाल पैरों से रौंदा हुआसंगसार प्राचीन काल का एक प्रकार का प्राणदंड । विशेष—यह दंडविधान प्रायः अरब, फ…गर्दाबाद गर्द से भरा हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्वस्तध्वस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ध्वंस् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: ध्वस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ध्वंस् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्वस्त 📚 ➤ गिरना, खिसना, अधःपतन होना, जाना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: अवस्रंसने गतौ च · पर्याय: स्रस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, पन्न, च्युत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्वस्त 📚च्युत । गलित । गिरा पड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ध्वस्त
गिरा हुआ (३.१.१०३) — स्रस्त, भ्रष्ट, स्कन्न, पन्न, च्युत, गलित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • ध्वस्त = धू + अस्त तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • ध्वस्त: ध्वंस् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬