🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:48:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शीर्ण
śīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शीर्ण १ वि॰ [सं॰]
१. छितराया हुआ । टूटा फूटा हुआ । खंड खंड ।
२. गिरा हुआ । च्युत ।
३. जीर्ण । फटा पुराना ।
४. मुरझाया हुआ । सूखकर सिकुड़ा हुआ ।
५. चुचका हुआ ।
६. कृश । दुबला पतला ।
शीर्ण २ संज्ञा पुं॰ एक गंधद्रव्य । स्थौणेयक । थुनेर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीर्ण mfn. (fr. √ शॄ) broken or rent asunder, shivered, crushed, shattered, injured, ŚBr. &c. &c.
fallen away or out, MBh.; R.; Rājat.
broken away, burst or overflowed (as river-water that has burst its banks), Nir.
withered, faded, shrivelled, shrunk, decayed, rotten, Mn.; MBh. &c.
thin, small, slender, W.
शीर्ण n. a sort of perfume (= स्थौणेयक), Bhpr.
शीर्ण See s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1078,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शीर्ण [शॄ-क्त] p. p. 1 Withered, decayed, rotten. --2 Dry, sere. --3 Shattered, torn; shivered. --4 Thin, emaciated; (see शॄ). --5 Small, slender. --र्णं A kind of perfume. --Comp. --अंघ्रिः, --पादः {1} epithets of Yama. {2} of the planet Saturn. --पर्णं a withered leaf; (so शीर्णपत्रं). --(र्णः) the Nimba tree. --वृतं a water-melon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1048-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीर्ण त्रि० शॄ--क्त । १ कृशे २ शुष्कताप्राप्ते च मेदि० । ३ स्थौ णेयके भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5123,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शीर्णं, क्ली, (शॄ + क्तः ।) स्थौणेयकम् । इति भावप्रकाशः ॥
शीर्णं, त्रि, (शॄ + क्तः ।) कृशः । विशीर्णः । इति मेदिनी ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५९७ । “शीर्णप्रासादोपरि जिगीषुरिव कलरवः क्वणति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-112-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें