🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:11:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मनुष्य
manuṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य के नाम (2.6.1) मानुष · मर्त्य · मनुज · मानव · नर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मनुष्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] जरायुज जाति का एक स्तनपायी प्राणी जो अपने मस्तिष्क या वुद्धिवल की अधिकता के कारण सव प्राणियों में श्रेष्ठ है । आदमी । नर । विशेष— मनुष्य महाभूत कहा गया है । प्राचीन ग्रंथों में सृष्टि के आदि में प्रायः सव जीव जंतुओं की उत्पत्ति एक साथ वताई गई है । पर आधुनिक प्राणिविज्ञान के अनुसाकर मूल अणुजीवों से क्रमशः उन्नति प्राप्त करते हुए एक के पीछे दूसरे उन्नत जीव होते गए हैं । जैसे, बिना रीढ़वाले जीवों से रीढ़वाले अंडज जीव हुए । फिर उन्हीं से जरायुज हुए । जरायुजों में भवके पीछे किंपुरुष वर्ग के बंदर या बनमानुस हुए । वनमानुसों से होते होते अंत में मनुष्य हुए । वैज्ञानिकों ने मनुष्य को पाँच प्रधान जातियों में बाँटा है (१) काकेशी, जिसके अंतर्गत आर्य और असुर (स्वामी) हैं । (२) मगोल, चीन जापान आदि के पीले लोग । (३) हाशी । (४) अमेरिकन । और (५) मलाया । पर्या॰— मानुष । मनुज । मानव । नर । द्विपद । पुमान् । पचजन । पुरुष । पूरुष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनुष्य᳙ mf(आ)n. human, manly, useful or friendly to man, RV.; AV.; ŚBr.
मनुष्य᳙ m. a man, human being, RV. &c. &c.
a man (as opp. to woman), Mn.; MārkP.
a husband, VarBṛS.
a class of deceased ancestors (those who receive the Piṇḍa offering), TBr.
मनुष्य᳙ &c. See p. 784, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (784,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मनुष्य a. [मनोरपत्यं यत् सुक् च], Friendly or useful to man. --ष्यः 1 A man, human being, mortal. --2 A male. --3 Ved. A class of manes. --Comp. --इंद्रः, ईश्वः a king, sovereign; R. 2. 2. --करः human exertion or effort; cf. पुरुषकार. --जातिः. f. mankind, human race. --देवः {1} a king; R. 2. 52. {2} a god among1 men, a Brāhmaṇa. --धर्मः {1} the duty of man. {2} the character of man, human character. --वर्मन m. an epithet of Kubera. --मारणं homicide. --यज्ञः hospitality, hospitable reception of guests, one of the five daily acts of a house-holder; see नृयज्ञ. --लोकः the world of mortals, the earth. --विश्, --विशा f., --विशं human race, mankind. --शोणितं human blood; (पपौ) कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितं R. 3. 54. --सभा {1} an assembly of men. {2} a crowd, multitude. [] {3} a place of meeting, assembly. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0842-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनुष्य पु० मनोरपत्यं यत् सुक् च । मानवे जातिभेदे । स्त्रियां जातौ टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मनुष्यः, पुं, (मनोरपत्यमिति । मनु + “मनो- र्जातावञ्यतौ षुक्च ।” ४ । १ । १६१ । इति यत् षुगागमश्च ।) मनोरपत्यम् । तत्पर्य्यायः । मानुषः २ मर्त्यः ३ मनुजः ४ मानवः ५ नरः ६ । इत्यमरः । ३ । ६ । १ ॥ भूमिजः ७ द्बिपदः ८ चेतनः ९ भूस्थः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥ मनुः ११ पञ्चजनः १२ पुरुषः १३ पूरुषः १४ पुमान् १५ ना १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ मर्णः १७ विट् १८ । इति जटाधरः ॥ * ॥ (यथा, मनुः । १ । ४३ । “रक्षांसि च पिशाचाश्च मनुष्याश्च जरा- युजाः ॥”) स तु अर्व्वाक्स्रोतो ब्रह्मणो नवमः सर्ग एक- विधश्च । यथा, -- “अर्व्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिकाः कर्म्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥” इति श्रीभागवते । ३ । १० । २४ । अपि च । “तस्यापि ध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्ब्बभूव चाव्यक्तादर्व्वाक्स्रोतस्तु साधकः ॥ यस्मादर्व्वाक् प्रवर्त्तन्ते ततोऽर्व्वाक्स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्तरजोऽधिकाः ॥ तस्मात्ते दुःखबहुला भूयो भूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकास्तु ते ॥” इति वह्निपुराणे सर्गकथननामाध्यायः ॥ * ॥ मनुष्यजन्ममुक्तिकारणं यथा, -- “विमुक्तिहेतुकान्या तु नरयोनिः कृतात्मनाम् । नामुञ्चन्ति हि संसारे विभ्रान्तमनसो गताः ॥ जीवा मानुष्यतां मन्ये जन्मनामयुतैरपि । तदीदृक् दुर्लभं प्राप्य मुक्तिद्बारं विचेतसः ॥ पतन्ति भूयः संसारे विष्णुमायाविमोहिताः । [] सुदुस्तरापि दुःसाध्या माया कृष्णस्य मोहिनी ॥” इति तत्रैव शुद्धिव्रतनामाध्यायः ॥ * ॥ “मनुष्याणां पिता माता भ्राता च श्रीहरिर्यथा । विशेषतो मनुष्याणां पिता माता जनार्द्दनः । भ्राता च सर्व्वलोकानां वात्सल्यगुणसागरः ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे ७८ अध्यायः ॥ * ॥ स त्रिविधो यथा, -- “यजन्ते सात्विका देवान् यक्षरक्षांसि राक्षसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ इति श्रीभगवद्गीतायां १७ अध्यायः ॥ “ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राक्षसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥” इति तत्रैव १४ अध्यायः ॥ (त्रि, स्तुतिकारकः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ५९ । ४ । “होता मनुष्यो न दक्षः ॥” “मनुष्यो लौकिको वन्दी दातारं प्रभुं बहु- विधया स्तुत्या स्तौति ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ मनुष्यसम्बन्धी । यथा, ऋग्वेदे । १ । ९२ । ११ । “प्रमिनती मनुष्या युगानि ॥” “मनुष्या मनुष्याणां सम्बन्धीनि युगानि कृत- त्रेतादीनि प्रमिनती स्वगमनागमनाभ्यां प्रक- र्षेण हिंसन्ती ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ मनुष्य- हितः । यथा, ऋग्वेदे । २ । १८ । १ । “दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः ॥” “मधुष्यो मनुष्याणां हितः स्वर्षाः स्वर्गस्य दाता ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-613-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मनुष्य" आता है (60)
मर्त मनुष्यमाणव मनुष्य । आदमीमानव मनु से उप्तन्न, मनुष्य । आदमी । मनुजपुरुष मनुष्य । आदमीमानुष मनुष्य संबंधी । मनुष्य कास्थूर मनुष्य । आदमीनृ नर । मनुष्यआनव मनुष्य की तरह शक्तिवालाचरणि मनुष्यमनुज मनुष्य । आदमीद्विपद जिसके दो पैर हों । जैसे, मनुष्य, पक्षीमर्त्य मनुष्यवृधसान मनुष्यधूर्तजंतु मनुष्यलोग जन । मनुष्य । आदमीपूरु मनुष्यमर्द मनुष्य । पुरुष । आदमीमर्य मनुष्यनखविष वह जिसके नाखूनों में विष हो । जैसे, मनुष्य, बिल्ली, कुत्ता, बंदर, मगर …मनुष मनुष्य । आदमीशर्यात मनुष्य । आदमीविश्वजन मानव । मनुष्यभूमिगोचर मानव । मनुष्यआदम इबरानी और अरबी लेखकों के अनुसार मनुष्यों का आदि प्रजापतिखाल मनुष्य, पशु आदि के शरीर का ऊपरी आवरण । चमड़ा । त्वचा । मुहा॰—खाल उड़ान…भवी मनुष्य । मानवहाथ मनुष्य, बंदर आदि प्राणियों का वह दंडाकार अवयव जिसमें वे वस्तुओं को पकड…आदमी आदम की संतान । मनुष्य । मानव जाति । मुहा॰—आदमी बनना=सभ्यता सीखना । अच्…कबील मनुष्य । आदमीपाहु मनुष्य । व्यक्ति । शख्सशख्स व्यक्ति । जन । मनुष्य । आदमीइनसान मनुष्य । आदमीगार्ड पहरा देनेवाला । मनुष्य । रक्षक । यौ॰—बाडीगार्डमानवा पु संज्ञा पुं॰ मानव । मनुष्यमानुस मनुष्य । आदमीमुनुष पु † संज्ञा पुं॰ मानव । मनुष्यमर्दुम मनुष्य । आदमीव्रजसान मनुष्यदुःखदाता दुःख पहुँचानेवाला । मनुष्य । कष्ट देनेवाला व्यक्तिभौम भूमि संबंघी । भूमि काविश कमल की डंड़ी । मृणालचेतन आत्मा । जीवजगती संसार । भुवनजानपद जनपद संबंधी वस्तुपुराण पुरातन । प्राचीन । जैसे पुराण पुरुषव्रात दल । समूहशौटीर वीर । बहादूरनिदद्रु वह जिसे दाद का रोग न होव्यक्ति व्यक्त होने की क्रिया या भाव । प्रका- शित या द्दश्य होना । प्रकट होनापंचजन पाँच वा पाँच प्रकार के जनों का समूहहस्तिघ्न हस्तिघात करनेवाला । जो हाथी का वध कर सके । हाथी को मारनेवालाता एक भाववाचक प्रत्यय जो विशेषण और संज्ञा शब्दों के आगे लगता है । जैसे,—उ…प्राणी प्राणधारी । जिसमें प्राण होंजवान युवा । तरुण । यौ॰—जवाँमर्द । जवाँमर्दीपट्ठा जवान । तरुण । पाठा । यौ॰—जवान पट्ठापिंडज सब अंगों के बनने पर गर्भ से सजीव निकलनेवाला जंतु, जैसे चमगादर, नेवला, …बोलता ज्ञान कराने और बोलनेवाला तत्व । आत्माआदमजाद आदम की संतानदेहभाक् शरीरधारीभूमिस्पृश नेत्रहीन । अंधा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें