🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मानव
mānava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मनुष्य के नाम (2.6.1) मनुष्य · मानुष · मर्त्य · मनुज · नर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मानव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनु से उप्तन्न, मनुष्य । आदमी । मनुज ।
२. बालक । बच्चा (को॰) ।
३. एक प्रकार के छंद का नाम । १४ मात्राओं के छंदों की संज्ञा । इनके ६१० भेद हैँ ।
४. मनुकथित एक उपपुराण [को॰] ।
५. मनुष्य की माप (लंबाई) ।
मानव २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ मानवी]
१. मनु का । मनु से संबद्ध ।
२. मनुष्योचित्त । मानवोचित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मानव mf(ई)n. (fr. मनु) descended from or belonging to man or Manu, human, RV. &c. &c.
favouring men, RV. ix, 98, 9
मानव m. a human being, man, RV., &c.
patr. fr. मनु (N. of Nābhā-nediṣṭha, Śāryāta, Cakṣus, Nahuṣa, Bhṛgu, Su-dyumna, Karūṣa, and Deva-hūti), Br.; Pur. &c.
N. of a cosmic period, VP.
pl. the children of men, mankind, RV. &c. &c.
the races of men (of which 5 or 7 are reckoned), AV.; Br.
the subjects of a king, Mn.; R.
N. of a school of the black Yajurveda, Hcat.
मानव n. a man's length (as a measure), VarBṛS.
a partic. penance, Prāyaśc.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
of Manu's law-book, Vas.
of a Varṣa, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (809,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मानव a. (वी f.) [मनोरपत्यं अण्] 1 Relating to or descended from Manu; मानवस्य राजर्षिवंशस्य प्रसवितारं सवितारं U. 3; Ms. 12. 107. --2 Human. --वः 1 A man, human being; मनोर्वंशो मानवानां ततोयं प्रथिनोऽभवत् । ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः Mb.; Ms. 2. 9; 5. 35. --2 A lad, boy. --3 Mankind (pl.). --4 The subjects of a king (pl.). --वी A woman. --वं A particular fine. --Comp. --इंद्रः, --देवः --पतिः a lord of men, king, sovereign; R. 14. 32. --धर्मशास्त्रं the institutes of Manu. --राक्षसः a demon or fiend in the form of a man; तेऽमी मानवराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नंति ये Bh. 2. 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0860-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मानव पु० मनोरपत्यम् अण् । १ मनुष्ये अमरः । स्त्रियां जातौ ङीष् । सा च २ स्वायम्भुवकन्यायाम् भारतम् । ३ शासनदेवताभेदे हेमञ्च० । २ बाले पु० शब्द र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4749,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मानवः, पुं, (मनोरपत्यम् मनोर्गोत्रापत्यं वा पुमान् । मनु + अण् ।) मनोरपत्यम् । मनुष्यः । इत्यमरः । २ । ६ । १ ॥ (यथा, महाभारते । १ । ७५ । १२ -- १३ । “मनोर्वंशो मानवानां ततोऽयं प्रथितोऽभवत् । ब्रह्मक्षत्रादयस्तस्मान्मनोर्जातास्तु मानवाः ॥”) बालः । इति शब्दरत्नावली ॥ (मनुना प्रोक्तम् । मनु + अण् ॥ उपपुराणविशेषः । यथा, देवी- भागवते । १ । ३ । १३ -- १४ । “सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम् । नारदीयं शिवञ्चैव दौर्वाससमनूत्तमम् । कापिलं मानवञ्चैव तथा चौशनसं स्मृतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-699-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मानव" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें