🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चेतन
cetana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आत्मा । जीव ।
२. मनुष्य । आदमी ।
३. प्राणी । जीवधारी ।
४. परमेश्वर । यौ॰— चेतन मन = मन का वह स्तर या भाग जिसमें विचारों के प्रति मन उद्यत रहता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतन mf(ई)n. visible, conspicuous, distinguished, excellent, RV.; AV. ix, 4, 21
percipient, conscious, sentient, intelligent, KaṭhUp. v, 13; ŚvetUp. vi, 13; Hariv. 3587; KapS.; Tattvas. &c.
चेतन m. an intelligent being, man, Sarvad. ii, 221
soul, mind, L.
चेतन n. conspicuousness, RV. i, 13, 11 and 170, 4; iii, 3, 8; iv, 7, 2
soul, mind, R. vii, 55, 17 and 20
चे˚तन &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतन a. (नी f.) [चित्-ल्यु] 1 Animate, alive, living, sentient, feeling; चेतनाचेतनेषु Me. 5 animate and inanimate. --2 Visible, conspicuous, distinguished. --नः 1 A sentient being, a man. --2 Soul, mind. --3 The supreme soul. --4 An animal in general. --ना 1 Sense, consciousness; चुलुकयति मदीयां चेतनां चंचरीकः R. G.; U. 3. 31; Māl. 9. 12, R. 12. 74; चेतनां प्रतिपद्यते regains one's consciousness. --2 Understanding, intelligence; पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना R. 17. 1. --3 Life, vitality, animation; Bg. 13. 6. --4 Wisdom, reflection. --नं 1 Appearance. --2 The thinking principle, the mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0493-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतन पु० चित--ल्यु । १ आत्मनि जीवे २ परमेश्वरे हेमच० । ३ मनुष्ये राजनि० । ४ प्राणिमात्रे अमरः । ५ प्राणयुक्ते त्रि० मेदि० । “उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतननाचेतनेषु” च सा० द० । “चेतनं पुष्करं कोशैः क्षुधाध्मातैः समन्ततः” हरिवं० ६७ अ० । तस्य भावः ष्यञ् चैतन्य न० । त्व चेतनत्व न० तल् चेतनता स्त्री चेतनायाम् “शरीरस्य न चैतन्यम्” भाषा० “चैतन्यमात्मनोविद्यात्” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2962,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतनः, पुं, (चेतति जानाति सर्व्वं इति । चित् + कर्त्तरि ल्युः ।) आत्मा । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । ६ । ४५ । “चेतना चेतनभिदा कूटस्थात्मकृता न हि । किन्तु बुद्धिकृताभासकृतैवेत्यवगम्यताम् ॥”) मनुष्यः । इति राजनिर्घण्टः ॥ प्राणी । इत्य- मरः । १ । ४ । ३० ॥ (“रथादौ नियता चेष्टा चेतनेनाधितिष्ठिते । न दृष्टा चेतनस्तेन प्राणादीनां प्रवर्त्तकः ॥” इति शब्दार्थचिन्तामणिधृतवचनम् ॥) चेतनं चैतन्यं विद्यतेऽस्य इति । “अर्शआदि- भ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) प्राणयुक्ते त्रि । इति मेदिनी । ने, ६४ ॥ (यथा, मेघदूते । ५ । कामार्त्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेतन" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें