🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:32:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चेतना
cetanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेतना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धि ।
२. मनोवृत्ति ।
३. ज्ञानात्मक मनोवृत्ति ।
४. स्मृति । सुधि । याद ।
५. चेतनता । चैतन्य । संज्ञा । होश ।
चेतना २ क्रि॰ अ॰ [हिं॰ चोत + ना (प्रत्य॰)]
१. संज्ञा में होना । होश में आना ।
२. सावधान होना । चौकस होना । उ॰— यह तन हरियर खेत, तरुनी हरिनी चर गई । अजहूँ चेत अचेत, यह अधचरा बचाइ लै ।— सम्मन (शब्द॰) ।
चेतना ३ क्रि॰ स॰ [सं॰ चिन्तन] विचारना । समझना । ध्यान देना । सोचना । जैसे, — धर्म चेतना, आगम चेतना, भला चेतना, बुरा चेतना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेतना f. consciousness, understanding, sense, intelligence, Yājñ. iii, 175; MBh. &c. (often ifc. [f(आ). ] Mn. ix, 67; MBh. &c.) (cf. अ-, निश्-, पुरु-चेत्˚, वि-, स-, सु-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतना स्त्री चु० चित--युच् । १ बुद्धौ २ ज्ञाने ३ चैतन्ये चिति खरूपज्ञानव्यञ्जिकायां प्रमाणासाधारणकारणिकायां ४ चित्तवृत्तौ “चेतनानामधिष्ठानं मनोदेहश्च सेन्द्रियः । केशलोमनखाग्रान्तमूलद्रव्यगुणैर्विना” शब्दार्थचि० धृत- वाक्ये केशादिव्यतिरिक्तस्यैव देहस्य चेतनाव्यञ्जकत्व- मुक्तम् । गर्भस्थस्य सप्तमे मासि चैतन्ययोगः यथाह याज्ञ० “मनश्चैतन्ययुक्तोऽसौ नाडीस्नायुसिरायुतः । सप्तमे, चाष्टमे चैव त्वङ्मांसस्मृतिमानपि” असौ पूर्व्वोक्तो गर्भः सप्तमे मासि मनसा चेतनया च युक्तः” मिता० । “निमेषश्चेतना यत्न आदानं पाञ्चभौतिकम्” याज्ञ० “षष्ठस्तु चेतना धातुर्मन इत्यभिधीयते” भा० व० २०९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2963,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेतना, स्त्री, (चेतयतेऽनया इति । चित् संज्ञाने “न्यासश्रन्थेति ।” युच् टाप् च ।) बुद्धिः । इत्य- मरः । १ । ५ । १ ॥ (यथा, भागवते । ४ । २१ । ३४ । “प्रधानकालाशयधर्म्मसंग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् ॥” “एष विभुः परमान्दोऽपि शरीरे विषवकारां बुद्धिं प्राप्य क्रियाफलत्वेन प्रतीयते ।” इति टीकाकृच्चूर्णिः ॥) सा गर्भस्थबालकस्य सप्तभि- मासैर्भवति । इति सुखबोधः ॥ (ज्ञानात्मिका मनोवृत्तिः । यथा, भगवद्गीतायाम् । १३ । ६ । “इच्छाद्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ॥” तस्यामभिव्यक्तेन्द्रियवृत्तिः तप्त इव लौहपिण्डे- ऽग्निरात्मचैतन्याभासरसविद्धा चेतना इति शाङ्करभाष्यम् । ज्ञानात्मिका मनोवृत्तिरिति श्रीधरस्वामी ॥ स्वरूपज्ञानव्यञ्जिकायां प्रमाणा- साधारणकारणिकायां चित्तवृत्तौ ज्ञाना- ख्यायां भगवतो विभूताविति शब्दार्थचिन्ता- मणिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चेतना" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें