🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:53:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धिषणा
dhiṣaṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धिषणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धि । अक्ल ।
२. स्तुति ।
३. वाक्शक्ति ।
४. पृथ्वी ।
५. स्थान ।
६. प्याला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धिषणा (आ), f. a sort of Soma-vessel, a cup, goblet, bowl fig. the S˚ juice itself and its effects, RV. (du. the two bowls or worlds i.e. heaven and earth; pl. h˚, e˚ and the intermediate atmosphere, ib.)
knowledge, intelligence (generally ifc.), VarBṛS. civ, 29; BhP. (cf. अगाध- [add.], बोध-, विशुद्ध-)
speech, praise, hymn, L.
dwelling-place, abode, seat, BhP.
N. of a deity presiding over wealth and gain (also in pl.), RV.; MBh.
of the wife of Havir-dāna and daughter of Agni, Hariv.; VP.
of the w˚ of Kṛśāśva and mother of Veda-śira, Devala, Vayuna and Manu, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिषणा, स्त्री, (धृष्णोत्यनयेति । धृष प्रागल्भ्ये + क्युः । धिषादेशश्च ।) बुद्धिः । इत्यमरः । १ । ५ । १ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३२ । १४ । “विवेष यन्मा धिषणा जजान स्तवैः पुरा पार्य्या- दिन्द्रमहूः ॥” स्तुतिः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । १५ । ७ । “तव त्यदिन्द्रियं बृहत्तव शुष्ममुत क्रतुम् । वज्रं शिशाति धिषणा वरेण्यम् ॥” “धिषणा स्तुतिः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ वाक् । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४९ । ४ । “क्षपां वस्ता जनिता सूर्य्यस्य विभक्ता भागं भागं धिषणेव वाजम् ॥” “धिषणेव । यथाढ्यानां वाक् अस्येदमिति विभागं करोति तद्बत् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ प्रस्तरः । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ५९ । २ । “पवस्व धिषणाभ्यः ।” “किञ्च धिषणाभ्यो ग्रावभ्यः पवस्व क्षर ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ [] धारयित्री । द्यावापृथिव्योः द्बिवचनान्तः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४९ । १ । “यं सुक्रतं धिषणे विभ्वतष्टं घनं वृत्रानां जन- यन्त देवाः ॥” “धिषणे देवमनुष्यादीनां धारयित्र्यौ । यद्वा प्रगल्भ्ये समर्थे स्वाश्रितान् रक्षितुमिति धिषणे द्यावापृथिव्यौ ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ * ॥ हविर्द्धानस्य पत्नी । यथा, मात्स्ये । ४ । ४५ । “हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणा जनयत् सुतान् । प्राचीनवर्हिषं साङ्गं यमं शुक्रं बलं शुभम् ॥” क्ली । स्थानम् । यथा, भागवते । ३ । १६ । ३२ । “तदा विकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः । हाहाकारो महानासीद्विमानाग्रेषु पुत्त्रकाः ॥” “विकुण्ठस्य धिषणात् स्थानात् ।” इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें