🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:30:22 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धिषणा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धिषणा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धिषणा

अर्थ: भाषण

संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धिषणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धिषणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. धिषणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. धिषण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. धिषणा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. धिषण (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — धिषणा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधिषणाधिषणेधिषणाः
द्वितीयाधिषणाम्धिषणेधिषणाः
तृतीयाधिषणयाधिषणाभ्याम्धिषणाभिः
चतुर्थीधिषणायैधिषणाभ्याम्धिषणाभ्यः
पञ्चमीधिषणायाःधिषणाभ्याम्धिषणाभ्यः
षष्ठीधिषणायाःधिषणयोःधिषणानाम्
सप्तमीधिषणायाम्धिषणयोःधिषणासु
सम्बोधनहे धिषणेहे धिषणेहे धिषणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धिषणा
धिषणा
dhiṣaṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धिषणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बुद्धि । अक्ल ।
२. स्तुति ।
३. वाक्शक्ति ।
४. पृथ्वी ।
५. स्थान ।
६. प्याला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धिषणा (आ), f. a sort of Soma-vessel, a cup, goblet, bowl fig. the S˚ juice itself and its effects, RV. (du. the two bowls or worlds i.e. heaven and earth; pl. h˚, e˚ and the intermediate atmosphere, ib.)
knowledge, intelligence (generally ifc.), VarBṛS. civ, 29; BhP. (cf. अगाध- [add.], बोध-, विशुद्ध-)
speech, praise, hymn, L.
dwelling-place, abode, seat, BhP.
N. of a deity presiding over wealth and gain (also in pl.), RV.; MBh.
of the wife of Havir-dāna and daughter of Agni, Hariv.; VP.
of the w˚ of Kṛśāśva and mother of Veda-śira, Devala, Vayuna and Manu, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (516,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिषणा, स्त्री, (धृष्णोत्यनयेति । धृष प्रागल्भ्ये + क्युः । धिषादेशश्च ।) बुद्धिः । इत्यमरः । १ । ५ । १ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ३२ । १४ । “विवेष यन्मा धिषणा जजान स्तवैः पुरा पार्य्या- दिन्द्रमहूः ॥” स्तुतिः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । १५ । ७ । “तव त्यदिन्द्रियं बृहत्तव शुष्ममुत क्रतुम् । वज्रं शिशाति धिषणा वरेण्यम् ॥” “धिषणा स्तुतिः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ वाक् । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४९ । ४ । “क्षपां वस्ता जनिता सूर्य्यस्य विभक्ता भागं भागं धिषणेव वाजम् ॥” “धिषणेव । यथाढ्यानां वाक् अस्येदमिति विभागं करोति तद्बत् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ प्रस्तरः । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ५९ । २ । “पवस्व धिषणाभ्यः ।” “किञ्च धिषणाभ्यो ग्रावभ्यः पवस्व क्षर ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ [] धारयित्री । द्यावापृथिव्योः द्बिवचनान्तः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ४९ । १ । “यं सुक्रतं धिषणे विभ्वतष्टं घनं वृत्रानां जन- यन्त देवाः ॥” “धिषणे देवमनुष्यादीनां धारयित्र्यौ । यद्वा प्रगल्भ्ये समर्थे स्वाश्रितान् रक्षितुमिति धिषणे द्यावापृथिव्यौ ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ * ॥ हविर्द्धानस्य पत्नी । यथा, मात्स्ये । ४ । ४५ । “हविर्द्धानात् षडाग्नेयी धिषणा जनयत् सुतान् । प्राचीनवर्हिषं साङ्गं यमं शुक्रं बलं शुभम् ॥” क्ली । स्थानम् । यथा, भागवते । ३ । १६ । ३२ । “तदा विकुण्ठधिषणात् तयोर्निपतमानयोः । हाहाकारो महानासीद्विमानाग्रेषु पुत्त्रकाः ॥” “विकुण्ठस्य धिषणात् स्थानात् ।” इति तट्टी- कायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धिषणाधिषणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धिषणा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | धिषणा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धिषणा 📚 ➤ भाषण
संस्कृत: बुद्धिः · पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धिषणा 📚बुद्धि । अक्ल🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धिषणा
बुद्धि के नाम (१.५.१) — बुद्धि, मनीषा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें