🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुरुष
puruṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पुरुष के नाम (2.6.1) पुमान् · पंचजन · पूरुष · नर
आत्मा के नाम (1.4.30) क्षेत्रज्ञ · आत्मा
पुन्नाग के नाम (2.4.25) पुन्नाग · तुंग · केसर · देववल्लभ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनुष्य । आदमी ।
२. नर ।
३. सांख्य के अनुसार प्रकृति से भिन्न भिन्न अपरिणामी, अकर्ता और असंग चेतन पदार्थ । आत्मा । इसी के सान्निध्य में प्रकृति संसार की सृष्टि करती है । दे॰ सांख्य ।
४. विष्णु ।
५. सूर्य ।
६. जीव ।
७. शिव ।
८. पुन्नाग का वृक्ष ।
९. पारा । पारद ।
१०. गुग्गुल ।
११. घोडे़ की एक स्थिति जिसमें वह अपने दोनों अगले पैरों को उठाकर पिछले पैरों के बल खड़ा होता है । जमना । सीखपाँव ।
१२. व्याकरण में सर्वनाम और तदनुसारिणी क्रिया के रूपों का वह भेद जिससे यह निश्चय होता है कि सर्वनाम या क्रियापद वाचक (कहनेवाले) के लिये प्रयुक्त हुआ है अथवा संबोध्य (जिससे कहा जाय) के लिये अथवा अन्य के लिये । जैसे 'मैं' उत्तम पुरुष हुआ, 'वह' प्रथम पुरुष और 'तुम' मध्यम पुरुष ।
१३. मनुष्य का शरीर या आत्मा ।
१४. पूर्वज । उ॰— (क) सो सठ कोटिक पुरुष समेता । बसहिं कलप सत नरक निकेता ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) जा कुल माहिं भक्ति मम होई । सप्त पुरुष ले उधरै ।—सूर (शब्द॰) ।
१५. पति । स्वामी ।
१६. ज्योतिष में विषम राशियाँ (को॰) ।
१७. ऊँचाई या गहराई की एक माप । पुरसा (को॰) ।
१८. आँख की पुतली । नेत्र की तारिका (को॰) ।
१९. मेरु पर्वत (को॰) ।
पुरुष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पुरुष ।
२. आत्मा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरुष m. (mc. also पूर्˚; prob. fr. √ पॄ and connected with पुरु, पूरु ifc. f(आ). , rarely f(ई). ; cf. Pāṇ. iv, 1, 24) a man, male, human being (pl. people, mankind), RV. &c. &c.
a person, (पुमान् पुरुषः, a male person, ŚāṅkhGṛ.; Mn.; दण्डःप्˚, punishment personified, Mn.; esp. grammatical pers.; with प्रथम, मध्यम, उत्तम = the 3rd, 2nd, 1st pers. Nir.; Pāṇ.), an officer, functionary, attendant, servant, Mn.; MBh. &c. (cf. तत्-प्˚)
a friend, L.
a follower of the Sāṃkhya philosophy (?), L.
a member or representative of a race or generation, TS.; Br.; Mn. &c.
the height or measure of a man (= 5 Aratnis = 120 Aṅgulas), ŚBr.; Śulbas.; Var.
the pupil of the eye, ŚBr.
(also with नारायण) the primaeval man as the soul and original source of the universe (described in the Puruṣa-sūkta q.v.), RV.; ŚBr. &c.
the personal and animating principle in men and other beings, the soul or spirit, AV. &c. &c.
the Supreme Being or Soul of the universe (sometimes with पर, परम, or उत्तम; also identified with Brahmā, Viṣṇu, Śiva and Durgā), VS.; ŚBr. &c. &c.
(in Sāṃkhya) the Spirit as passive and a spectator of the Prakṛti or creative force, IW. 82 &c.
the ‘spirit’ or fragrant exhalation of plants, RV. x, 51, 8
(with सप्त) N. of the divine or active principles from the minute portions of which the universe was formed, Mn. i, 19
N. of a Pāda in the Mahā-nāmnī verses, Lāṭy.
of the 1st, 3rd, 5th, 7th, 9th and 11th signs of the zodiac, Jyot.
of a son of Manu Cākṣuṣa, BhP.
of one of the 18 attendants of the sun, L.
pl. men, people (cf. above)
N. of the Brāhmans of Krauñca-dvīpa, BhP.
(with पञ्च) N. of 5 princely personages or miraculous persons born under partic. constellations, Var.
Rottleria Tinctoria, L.
Clerodendrum Phlomoides, L.
पुरुष m or n. = पुरुषक m. n., Śiś. v, 56, Sch.
पुरुष n. (!) N. of mount Meru, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (637,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरुषः [पुरि देहे शेते शी-ड पृषो˚ Tv.; पुर्-अग्रगमने कुषन् Uṇ. 4. 74] 1 A male being, man; अर्थतः पुरुषो नारी या नारी सार्थतः पुमान् Mk. 3. 27; Ms. 1. 32; 7. 17; 9. 2; R. 2. 41. --2 Men, mankind. --3 A member or representative of a generation. --4 An officer, functionary, agent, attendant, servant. --5 The height or measure of a man (considered as a measure of length); द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः सा द्विपुरुषा-षी परिखा Sk. --6 The soul; द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च Bg. 15. 16 &c. --7 The Supreme Being, God (soul of the universe); Śi. 1. 33; R. 13. 6. --8 A person (in grammar); प्रथमपुरुषः the third person, मध्यमपुरुषः the second person, and उत्तमपुरुषः the first person, (this is the strict order in Sk.). --9 The pupil of the eye. --10 (In Sān. phil.) The soul (opp. प्रकृति); according to the Sāṃkhyas it is neither a production nor productive; it is passive and a looker-on of the Prakṛti; cf. Ku. 2. 13 and the word सांख्य also. --11 The soul, the original source of the universe (described in the पुरुषसूक्त); सहस्रशीर्षः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् &c. --12 The Punnāga tree. --13 N. of the first, third, fifth, seventh, ninth, and eleventh signs of the zodiac. --14 The seven divine or active principles of which the universe was formed. --षी A woman. --षं An epithet of the mountain Meru. --Comp. --अंगं the male organ of generation. --अदः, --अद् m. ‘a maneater’, cannibal, goblin. --अधमः the vilest of men, a very low or [] despicable man. --अधिकारः {1} a manly office or duty. {2} calculation or estimation of men; Ki. 3. 51. --अंतरं another man. --अयणः --अर्थः {1} any one of the four principal objects of human life; i. e. धर्म, अर्थ, काम and मोक्ष. {2} human effort or exertion (पुरुषकार); H. Pr. 35. --अस्थिमालिन् m. an epithet of Śiva. --आद्यः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a demon. --आयुषं, --आयुस् n. the duration of a man's life; अकृपणमतिः कामं जीव्याज्जनः पुरुष युषं Ve. 6. 44; पुरुषायुषजीविन्यो निरातंका निरीतयः R. 1. 63. --आशिन् m. ‘a man-eater’, a demon, goblin. --इंद्रः a king. --उत्तमः {1} an excellent man. {2} the highest or Supreme Being, an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa; यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ Bg. 15. 18. {3} a best attendant. {4} a Jaina. {5} N. of a district in Orissa sacred to Viṣṇu. --कारः {1} human effort or exertion, manly act, manliness, prowess (opp. दैव); एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति H. Pr. 32; दैवे पुरुषकारे च कर्मसिद्धिर्व्यवस्थिता Y. 1. 349; cf. “god helps those who help themselves”; Pt. 5. 30; Ki. 5. 52. {2} manhood, virility. --कुणपः --पं a human corpse. --केसारिन् m. man-lion’, an epithet of Viṣṇu in his fourth incarnation; पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः Ś. 7. 3. --ज्ञानं knowledge of mankind. --दध्न, --द्वयस् a. of the height of a man. --द्विष् m. an enemy of Viṣṇu. --द्वेषिणी an ill-tempered woman (who hates her husband). --नायः {1} a general, commander. {2} a king. --नियमः (in gram.) a restriction to a person, --पशुः a beast of a man, brutish person; cf. नरपशु. --पुंगवः, --पुंडरीकः a superior or eminent man. --पुरं N. of the capital of Gāndhāra, q. v. --बहुमानः the esteem of mankind; Bh. 3. 9. --मेधः a human sacrifice. --वरः an epithet of Viṣṇu. --वाहः {1} an epithet of Garuḍa. {2} an epithet of Kubera. --व्याघ्रः, --शार्दूलः, --सिंहः ‘a tiger or lion among men,’ a distinguished or eminent man. {2} a hero, brave man. --समवायः a number of men. --सूक्तं N. of the 90th hymn of the 10th Maṇḍala [] of the Ṛgveda (regarded as a very sacred hymn).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरुष पु० पुर--अग्रगतौ कुषन् पुरिदेहे शेते शी--ड पृषो० । १ मनुष्ये २ पुंसि च अमरः । ३ आत्मनि साख्यमतसिद्धे पञ्चविंशे ४ तत्त्वे ५ पुन्नागवृक्षे च मेदि० । ६ विष्णौ शब्दच० [] ७ रेषमिथुनादौ विषमराशौ । “भौमारजीवाः पुरुषाः” ज्यो० त० ८ मौमादिषु ग्रहेषु । पुरुषाणां शुभाशुभलक्षणं वृ० सं० ६८ अ० उक्तं यथा “उन्मानसानगतिसंहतिसारवर्णस्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूक मादौ । क्षेत्रं मृजां च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य सा- मुद्रविद्वदति यातमनागतं च । अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदराभौ श्लिष्टाङ्गुलौ रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी । उष्णौ सिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ कूर्मोन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य । शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ सिरासन्ततौ संशुष्कौ विरलाङ्गलौ च चरणौ दारिद्र्युदुःखप्रदौ । मार्गायोत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्य विच्छित्तिदौ ब्रह्मव्रौ परिपक्वमृद्युतितलौ पोतावमम्या- रती । प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरो- रुभिश्च । उपचितसमजानवद्य भूपा धनरहिताः श्वशृ- मालतुल्थजङ्घाः । रोमैकेकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रीत्रियाणाम् । त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवा दुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च । निर्मांस जानुर्म्बियते प्रवासे सौभाग्यगल्पैर्विकटैर्दरिद्राः । स्त्री- निर्जिताश्चापि भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भि- रायुः । लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले विहीनो धनैर्नेद्ये वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान् । दारिद्र्यं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे सिरासन्तते स्थूलग्रन्थियुत सुखी मृदुकरोऽत्यन्तं प्रमेहादिभिः । काषनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्मग्नैश्च वित्तपरिहीनाः । ऋजु वृत्तशोफसा लथुसिरालश्नाश्च धनवन्तः । जलमृत्यु- रेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः । ह्रस्वा- युश्चोद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः । रक्तैरास्मा मणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च । सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च । त्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणावर्त्तवलितमूत्राभिः । पृथ्वीपतयो ज्ञेया निकीर्ण- मूत्राश्च पनहीनाः । एकैव मूत्रधारा वलिता रूप- प्रपानसुतदात्री । स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्न- भोक्तारः । मणिमिश्च मघ्यनिस्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःष्वाश्च । बहुपशुभाजो मध्योन्नतेश्च नात्युल्वणैः- धनिनः । परिशुष्कवस्तिशीर्पैर्घनरहिता दुर्भगाश्च विज्ञेयाः । कुसुमसमगन्धशुक्रा विक्षानव्या महीपालाः । मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि । तनु शुकः स्त्रीजमको सांससगन्धो महामोगी । मदिरा- [] गन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः । शीघ्रं मैथुनगामी दीर्घायुरतोऽन्यथाऽल्पायुः । निःस्वोऽति- स्थूलस्फिक् समांसलस्फिक् सुखान्वितो भवति । व्या- घ्राभाध्यर्धस्फिगमण्डूकस्फिग्नराधिपतिः । सिंहकटि- र्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः । समजठरा मोगयुता घटपिठरनिभोदरा निःखाः । अविकलपार्श्वा धनिनो निम्नैर्वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः । समकुक्षा भोगाद्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः । उन्नतकुक्षाः क्षि- तिपाः कुटिलाः स्युर्मानवा विषमकुक्षाः । सर्पोदरा दरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चैव । परिमण्डलौन्नता- भिर्विस्तोर्णाभिश्च नाभिभिः सुखितः । खल्पा त्वदृश्य- निम्ना नाभिः क्लेशावहा भवति । वलिमध्यगता विषमा शूलावाधं करोति नैःख्यञ्च । शाठ्यं वाभा- वर्त्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः । पार्श्वायता चिरायु- षमुपरिष्टाच्चेश्वरं गवाद्यमधः शतपत्रकर्णिकाभा नाभिर्ममुजेश्वरं कुरुते । शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनमाचार्य्यं बहुसुतं यथासङ्क्यम् । एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विद्या- न्नृपं त्वबलिम् । विषमवलयो मन
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरुषः, पुं, (पुरति अग्रे गच्छतीति । पुर + “पुरः कुषन् ।” उणा० ४ । ७४ । इति कुषन् ।) पिपर्त्ति पूरयति बलं यः पुर्षु शेते य इति वा । पुमान् । (यथा, मनौ । १ । ३२ । “द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्द्धेन पुरुषोऽभवत् । अर्द्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रभुः ॥”) तत्पर्य्यायः । पूरुषः २ ना ३ नरः ४ पञ्चजनः ५ पुमान् ६ अर्थाश्रयः ७ अधिकारी ८ कर्म्मार्हः ९ जनः १० अर्थवान् ११ । इति राजनिर्घण्टः ॥ मनुष्यः १२ मानवः १३ मर्त्यः १४ मानुषः १५ मनुः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ रसिकराजः १७ घनकामधामा १८ मदनशायकाङ्कः १९ मन्मथशायकलक्ष्यः २० । इति कविकल्पलता ॥ स चतुर्विधः । यथा, -- “शशो मृगोवृषञ्चाश्वो नृणां जातिचतुष्टयम् ॥” शशादीनां लक्षणं यथा, -- [] “मृदुवचनसुशीलः कोमलाङ्गः सुकेशः सकलगुणनिधानः सत्यवादी शशोऽयम् । १ । वदति मधुरवाणीं दीर्घनेत्रोऽतिभीरु- श्चपलमतिसुदेहः शीघ्रवेगो मृगोऽयम् ॥ २ ॥ बहुगुणबहुबन्धुः शीघ्रकामो नताङ्गः सकलरुचिरदेहः सत्यवादी वृषोऽयम् । ३ । उदरकटिकृशः स्यादुग्रकण्ठाधरौष्ठो दशनवदननासाश्रोत्रदीर्घो हि वाजी ॥” ४ ॥ इति रतिमञ्जरी ॥ * ॥ तस्य पञ्चलक्षणत्वं यथा, -- “पात्रे त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनैः सह । शास्त्रे बोद्धा रणे योद्धा पुरुषः पञ्चलक्षणः ॥” इति प्राचीनाः ॥ जितेन्द्रियस्य पुरुषत्वं यथा, -- “सा श्रीर्या न मदं कुर्य्यात् स मुखी तृष्णयो ज्झितः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥” इति गारुडे १६ अध्यायः ॥ * ॥ (अस्य लक्षणादिकं यथा, -- “उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण- स्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वमनूकमादौ । क्षेत्रं मृजाञ्च विधिवत् कुशलोऽवलोक्य सामुद्रविद्वदति यातमनागतञ्च ॥ अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदराभौ श्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी । उष्णौ शिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ कूर्म्मोन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ॥ शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरासन्ततौ संशुष्को विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्य्रदुःख- प्रदौ । मार्गायोत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्य विच्छि- त्तिदौ ब्रह्मघ्नौ परिपक्वमृद्द्युतितलौ पीतावगम्यारतौ ॥ प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरोरुभिश्च । उपचितसमजानवश्च भूपा धनरहिताः श्वशृगालतुल्यजङ्घाः ॥ रोमैकैकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणाम् । त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवा दुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च ॥ निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे सौभाग्यमल्पैर्विकटैर्दरिद्राः । स्त्रीनिर्जिताश्चापि भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भिरायुः ॥ लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूले विहीनो धनै- र्मेढ्रे वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्त्र- वान् । दारिद्य्रं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे शिरास- न्तते । स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदु करोत्यन्तं प्रमेहा- दिभिः ॥ [] कोशनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्भग्नैश्च वित्तपरिहीनाः । ऋजुवृत्तशेफसो लघुशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ॥ जलमृत्युरेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः । ह्नस्वायुश्चोद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतमायुः ॥ रक्तैराढ्यामणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्चमलिनैश्च । सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च ॥ द्बित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणावर्तवलितमूत्राभिः । पृथ्वीपतयो ज्ञेया विकीर्णमूत्राश्च धनहीनाः ॥ एकैव मूत्रधारा वलिता रूपप्रधानसुतदात्री । स्निग्धोन्नतसममणयो धनवनितारत्नभोक्तारः ॥ मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःस्वाश्च । बहुपशुभाजो मध्योन्नतैश्च नात्युल्वणैर्धनिनः ॥ परिशुष्कबस्तिशीर्षैर्धनरहिता दुर्भगाश्च विज्ञेयाः । कुसुमसमगन्धशुक्रा विज्ञातव्या महीपालाः ॥ मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि । त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरुष" आता है (22)
वृधसानु पुरुष । आदमीस्त्रीधव का पति या भर्ता । पुरुषमर्द मनुष्य । पुरुष । आदमीपुं पुरुष । पुमान् । मर्दपुमान् मर्द । नर । पुरुषपुरख † संज्ञा पुं॰ व्यक्ति । पुरुषमर्दाना पुरुष संबंधीमुजक्कर नर । पुरुषधव एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैंयुग एकत्र दो वस्तुएँ । जोड़ा । युग्मश्लील उत्तम । नफीस । श्रेष्ठहिंडीर एक प्रकार की समुद्री मछली की हड्डी जो 'समुद्रफेन' के नाम से प्रसिद्ध ह…असंग बिना साथ का । अकेला । एकाकीअसंहत जो संहत या मिला हुआ न हो । बिखरा हुआपंचजन पाँच वा पाँच प्रकार के जनों का समूहअप्रकृति प्राकृतिक या स्वभाविक स्थिति का अभाव । विकृतिपुन्नाग सुलतान चंपा । विशेष—इसका पेड़ बड़ा और सदाबहार होता है । पत्तियाँ इसकी …अंतर्यामी भीतर की बात जाननेवाला । हृदय की बात का ज्ञान रखने वालामैन कामदेव । मदनजवान युवा । तरुण । यौ॰—जवाँमर्द । जवाँमर्दीसीगा साँचा । ढाँचातमाकू तीन से छह फुट तक ऊँचा एक प्रसिद्ध पौधा जो एशिया, अमेरिका तथा उत्तर युर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें