🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नाथ
nātha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नाथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिक ।
२. पति ।
३. वह रस्सी जिसे बैल भैंसे आदि की नाक छेदकर उसमें इसलिये डाल देते हैं जिसमें वे वश में रहें । उ॰— रंगनाथ ही जाकर हाथ ओही के नाथ । गहे नाथ सो खींचै फेरत फिरै न माथ । —जायसी (शब्द॰) ।
४. मत्स्येंद्रनाथ के अनुयायी योगियों की एक उपाधि । गोरखपंथी साधुओं की एक पदवी जो उनके नामों के साथ ही मिली रहती है ।
५. नाथ सिद्धों का परम तत्व । उ॰—पिंड प्राण की रक्षा श्री नाथ निरंजन करे ।—रामानंद॰, पृ॰ ३ ।
६. एक प्रकार के मदारी जो साँप पालते और नचाते हैं । मुहा॰—नाथ पड़ना = जिम्मेदारी आना ।
नाथ २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नाथना]
१. नाथने की क्रिया या भाव । उ॰— रंग नाथ हौं जाकर हाथ ओहि के नाथ । गहे नाथ सो खींचै फेरे फिरै न माथ । —जायसी (शब्द॰) ।
नाथ † ३ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ नथ]दे॰ नथ । उ॰— परी नाथ कोइ छुवै न पारा । मारग मानुस सोन उछारा । —जायसी (शब्द॰) ।
नाथ संप्रदाय संज्ञा पुं॰ [सं॰ नाथ + सम्प्रदाय] गोरखनाथ का चलाया हुआ एक पंथ ।उ॰— नाथ संप्रदाय के आदि प्रवर्तक 'आदि नाथ' शिव ही कहे जाते हैं ।—पू॰ म॰ भा॰, पृ॰ ३३५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथ n. refuge, help, AV.; TBr.
नाथ m. a protector, patron, possessor, owner, lord (often ifc., esp. in names of gods and men, e.g. गोविङ्द-, जगन्- &c.; but also mf(आ)n. possessed of occupied by, furnished with, cf. स-)
नाथ m. a husband (esp. in voc.), MBh.; Kāv. &c.
a rope passed through the nose of a draft ox, L.
N. of sev. authors, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (534,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नाथः [नाथ्-अच्] 1 A lord, master, protector, leader; नाथे कुतस्त्वय्यशुभं प्रजानां R. 5. 13, 2. 73, 3. 45; त्रिलोक˚, कैलास˚ &c. --2 A husband. --3 A rope passed through the nose of a draft-ox. --4 A possessor. --Comp. --हरिः a beast (पशु).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0613-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाथ दवे (उपतापे) प० आशिषि आत्म० ऐश्येऽर्थने च पर० भ्वा० मक० सेट् नाथति दुनोति ईष्टे याचते इत्यर्थः नाथते आशंसते इत्यर्थः । अनाथीत् अनाथिष्ट । ननाथ- थे ऋदित् अननाथत् । नाथः । अणोपदेशत्वात् सति निमित्ते म णत्वम् प्रनाथति । याचने “सन्तुष्टमिष्टानि तमिष्टदेतं नाथन्ति के नाम न लोकनाथम्” नैष० “आ- शिषि नाथः” पा० आशीर्वादे एवात्मनेपदविधानात् उपतापयाचनादौ परस्यैपदित्वम् अतएव काव्यप्र० “दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगम्” इति च्युतसंस्कृतिदोषे उदाहृत्योक्तं यथा अत्र अनुनाथते इति । सर्पिषो नाथते इत्यादावशिष्येव नाथतेरात्मनेपदं विहितम् । “आशिषि नाथः” इति सू० अत्र तु याधनमर्थः तस्मात् “दीनं त्वामनुनाथति स्तनयुगमिति” पठनीयम् ।
नाथ पु० नाथ ऐश्ये अच् । स्वामिनि ईश्वरे हेमच० । “अन- र्घ्यमर्घ्येण तमद्रि नाथः” कुमा० “त्रिलोकनाथेन सतां मथद्विषः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4030,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नाथ, ऋ ङ आशिषि । दवैश्येऽर्थे । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-आत्मं च-सकं-ऐश्ये अकं- सेट् ।) दन्त्यादिरयम् । ऋ, अननाथत् । ङ, प्रणाथते प्रनाथते । दव उपतापः । आशी- रिष्टार्थाशंसनम् । ङित्त्वेऽपि शपथाशीर्गत्यनु- कारे इति नियमादाभ्यामाशिषोऽन्यत्र परस्मै- पदम् । नाथति शत्रुं बली उपतापयतीत्यर्थः । नाथते श्रियं लोकः आशंसते इत्यर्थः । नाथति धनी ईश्वरः स्यादित्यर्थः । नाथति भूपं भूमिं विप्रः प्रार्थयतीत्यर्थः । मार्गणैरथ तव प्रयो- जनं नाथसे किमु न भूभृतः पतिमिति भारवौ याचनमप्याशंसाविशेषः । आशिषि नित्य- मात्मनेपदमन्यत्र विभाषयेति केचित् । इति दुर्गादासः ॥
नाथः, पुं, (नाथति ईश्वरो भवतीति । नाथ ऐश्ये + अच् ।) ऐश्ययुक्तः । तत्पर्य्यायः । अधिपः २ ईशः ३ नेता ४ परिवृढः ५ अधिभूः ६ पतिः ७ इन्द्रः ८ स्वामी ९ आर्य्यः १० प्रभुः ११ भर्त्ता १२ ईश्वरः १३ विभुः १४ ईशिता १५ इनः १६ नायकः १७ । इति हेमचन्द्रः । ३ । २३ ॥ (यथा, रामायणे । २ । ४८ । १७ । “स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-858-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नाथ" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें