🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:11:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नस्य
nasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नस्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नास । सुँघनी ।
२. बैलों की नाक की रस्सी । नाथ ।
३. धी आदि में बनी हुई वह दवा या चूर्ण आदि जिसे नाक के रास्ते दिमाग में चढा़ते हैं । यह दो प्रकार का होता है । दे॰ शिरोविरेचन और 'स्नेहन' ।
४. नाक के बाल (को॰) ।
नस्य २ वि॰
१. नासिका से संबंध रखनेवाल । नाक का ।
२. नाक से बहने या निकलनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस्य mfn. belonging to or being in the nose (अस् breath), ŚBr.
नस्य n. the hairs in the n˚, VS.
a sternutatory, errhine, MBh.; R.; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नस्य a. [नासिकायै हितं तत्र भवं वा यत् नसादेशः] Nasal. --स्यं 1 The hairs in the nose. --2 A sternutatory. --स्या 1 The nose. --2 The string through the nose of an animal; Śi. 12. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नस्य त्रि० नासिकायै हितं तत्र भवो वा यत् नसादेशः । १ ना- सिकाभवे २ तद्धिते च ३ सुश्रुतोक्ते नासिकाहिते क्रियाभेदे यधा “नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः । औषध- मौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यं तद्द्विविधं शिरोविरेचनं स्नेहनञ्च तद्द्विविधमपि पञ्चधा । तद्यथा नस्यं शिरोविरेचनं प्रतिमर्शोऽवपीडः प्रधमनञ्च तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनञ्च नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनञ्च । ततो नस्य- शब्दः पञ्चधा निपातितः । तत्र यः स्नेहनार्थं शून्य- शिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजन- नार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन्वैशेषिको नस्यशब्दः । तत्तु नस्यं देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपात- दारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघातनासारोगास्यशो- षाषयाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वा- तपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च बातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति । शिरोविरेचनं श्लेष्मणाभिव्याप्ततालुकण्ठ- शिरसामरोचकशिरोगौरबशूलपीनसार्द्धावभेदककृमिप्रति- श्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्थेषु चोर्द्धजत्रुनतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेगेति । तत्रैतद्द्विविधमभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां मध्याह्रे पित्तरोगिणामपराह्णे वातरोगिणाम् । अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय दन्वकाष्ठधूमपानाभ्यां विशु- द्धवक्त्रस्नेतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाट- प्रदेशाय वातातपरजोहीनवेश्मन्थुत्तानशायिने प्रसारित- करचरणय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादि- तनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्ध- स्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णानुतप्तं रजतसुवर्णता- म्रमृत्पात्रशुक्तीनामन्थतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सु- खोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्तोति । स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् । न कुप्येन्न् प्रभाषेच्च न क्ष्णुयान्न हसेत्तथा । एतैर्हि वि- हतः स्नेहो न सम्यक्प्रतिपद्यते । ततः कासप्रतिश्या- [] यशिरोऽक्षिगदसम्भवः” तस्य प्रमाणमष्टौ विन्दवः प्रदेशि- नीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथममात्रा, द्वितीया शुक्ति, स्तृतीया पाणिशुक्तिरित्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः । स्नेहनस्यं नचोपगिलेत्किञ्चिदपि । “शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा । कफोत्क्लेशभयाच्चैव निष्ठीवेदबि- धारयन्” दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन्धूम- मासेवेत भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि ततोऽस्याचारिकमादिशेत् । रजीधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधा- दीनि च परिहरेत् । तस्य योगायोगानां विज्ञानं भवति । “लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रवोधनम् । विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् । कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियबिभ्रमः । लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् । अयोगे चैव वैगुण्यमिन्द्रियाणाञ्च रूक्षता । रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् । चत्वारो विन्दवः षड्वा तथाष्टौ वा यथाबलम् । शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् । नस्ये त्रीण्यु- पदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः । शुद्धहीनातिसज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः । लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः । चित्तेन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिल- क्षणम् । कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसाङ्कफसंस्रवः । मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्त्तितम् । मस्तु- लुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः । शून्यता शिरस- श्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते । हीतातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् । सम्यग्विशुद्धे शिरसि
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नस्य" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें