🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:46:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वामी
svāmī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ललाटिक (3.3.17) काम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वामी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्वामिन्] [संज्ञा स्त्री॰ स्वामिनी]
१. वह जिसके आश्रय में जीवन निर्वाह होता हो । वह जो जीविका चलाता हो । मालिक । प्रभु । अन्नदाता । जैसे,—वे मेरे स्वामी हैं । मैं उनका नमक खाता हूँ । उनकी आज्ञा का पालन करना मेरा परम धर्म है ।
२. धर का कर्ताधर्ता । घर का प्रधान पुरुष । जैसे —वे ही इस घर के स्वामी हैं, उनकी आज्ञा के बिना कोई काम नहीं हो सकता ।
३. स्वत्वाधिकारी । मालिक । जैसे,—इस नाट्यशाला के स्वामी एक बंगाली सज्जन हैं ।
४. पति । शौहर ।
५. ईश्वर । भगवान् ।
६. राजा । नरपति ।
७. कांर्तिकेय ।
८. साधु, संन्यासी और धर्माचार्यों की उपाधि । जैसे,—स्वामी शंकराचार्य स्वामी दयानंद, तैलंग स्वामी, श्रीधर स्वामी ।
९. सेना का नायक ।
१०. शिव ।
११. विष्ण ।
१२. गरुड़ ।
१३. वात्स्यायन मुनि का एक नाम ।
१४. गत उत्सर्पिणी के ११वें अर्हत् का नाम ।
१५. गुरु । आचार्य (को॰) ।
१६. देवता का विग्रह । देवमूर्ति (को॰) ।
१७. मंदिर । देवालय (को॰) ।
स्वामी २ वि॰ जिसे स्वत्वाधिकार हो । स्वत्वप्राप्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वामी, [न्] त्रि, (स्वमस्वास्तीतिः । स्व + “स्वामि- न्नैश्वर्य्ये ।” ५ । २ । १२६ । इति आमिन्प्रत्ययेन तिपातितः ।) अधिपतिः । तत्पर्य्यायः । ईश्वरः २ एतिः ३ ईशिता ४ अधिभूः ५ नायकः ६ [] नेता ७ प्रभुः ८ परिवृढः ९ अधिपः १० । इत्यमरः । ३ । १ । १० ॥ अवमतिः ११ ईशः १२ आर्य्यः १३ । इति जटाधरः ॥ पालकः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥
स्वामी, [न्] पुं, (स्वमस्यास्तीति । स्व + आमिन् ।) कार्त्तिकेयः । इति मेदिनी ॥ राजा । यथा, -- “स्वाम्यमात्यः सुहृत् कोषो राष्ट्रदुर्गबलानि च । राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥” इत्यमरः । २ । ८ । १७ ॥ विभुः । हरः । हरिः । इति शब्दरत्नावली ॥ गुरुः । भर्त्ता । इति धरणिः ॥ वात्स्ययनमनिः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ गरुडः । इति केचित् ॥ अतीतकल्मीयार्हद्धेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ परम- हंसः । यथा, श्रीधरस्वामिप्रभृतयः ॥ * ॥ स्वाम्यर्थमरणफलं यथा, वह्निपुराणे संग्राम- प्रशंमानामाध्याये । “शृङ्गिभिर्दंष्ट्रिभिर्व्वापि तथा म्लेच्छैश्च तस्करैः । स्वाम्यर्थेये हता राजन् तेषांस्वर्गो न संशयः ॥ हते गोस्वामिविप्रार्थे नरमेधफलं हि तत् ॥” स्वामिप्रशंसा यथा, -- “स्त्रीगर्व्वः पतिसौभाग्याद्वर्द्धते च दिने दिने । सुस्त्री चेद्विभवो यस्मात्तं भजेद्धर्म्मतः सदा ॥ पतिर्बन्धुः कुलस्वीणामधिदेवः सदा पतिः । परं मम्पतस्वरूपश्च सुखरूपश्च मूर्त्तिमान् ॥ धर्म्मदः सुखदः शश्वत् प्रीतिदः शान्तिदः सदा । सम्मानदो मानदश्च मान्यश्च मानखण्डनः ॥ सारात्सारतमः स्वामी बन्धूनां बन्धुदर्शनः । न च भर्त्तुः समो बन्धुर्बन्धोर्बन्धुषु दृश्यते ॥ भरणादेव भर्त्तारं पालनात् पतिरुच्यते । शरीरेशाच्च स स्वामी कामदात् कान्त उच्यते । बन्धुश्च सुखबन्धाच्च प्रीतिदानात् प्रियः परः । ऐश्वर्य्यदानादीशश्च प्राणेशात् प्राणनाथकः ॥ रतिदानाच्च रमणः प्रियो नास्ति प्रियात् परः । पुन्नस्तु स्वामिनः शुक्रात् जायते तेन स प्रियः ॥ शतपुत्त्रात् परः स्वामी कुलजानां प्रियः सदा । असत्कुलप्रसूता या कान्तं विज्ञातुमक्षमा ॥ स्नानञ्च सर्व्वतोर्थेषु सर्व्वयज्ञेषु दीक्षणम् । प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च सर्व्वाणि च तपांसि च ॥ सर्व्वाण्येव व्रतानीति महादानानि यानि च । उपोषणानि पुण्यानि यान्यन्यानि च विश्वतः ॥ गुरुसेवा विप्रसेवा देवसेवादिकञ्च यत् । स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हन्ति षोड- शीम् ॥ गुरुविप्रेष्टदेवेषु सर्व्वेभ्यश्च पतिर्गुरुः ॥ इति व्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे । ४२ । २० -- ३० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-492-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "स्वामी" आता है (60)
ईश स्वामी । मानिकनमत प्रभु । स्वामीनाथ प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिकपति किसी वस्तु का मालिक । स्वामी । आधिपति । प्रभु । जैसे, भूमिपति, गृहपति …अधीश स्वामी । मालिक । सरदारअर्य स्वामीईशान स्वामी । अधिति । प्रभुभरंड मालिक । स्वामी । प्रभुईश्वर मालिक । स्वामी । प्रभुप्रिय स्वामी । पतिअधिपति सरदार । मालिक । अधीश । नायक । अफसर । स्वामी । मुखिया । हाकिमअधीश्वर मालिक । स्वामी । पती । अध्यक्षअध्यक्ष स्वामी । मालिकनियोग्य प्रभु । स्वामीसमाप्ताल पति । स्वामी । मालिक । खाविंदप्राणेश पति । स्वामीअनुजीव्य सेवा का पात्र । सेव्य । जैसे,—गुरू, स्वामी, माता पिता आदिसुखोत्सव पति । स्वामीअधिभू स्वामी । प्रधान व्यक्तिमर्मकील स्वामी । शौहर । पतिभर्त्ता अधिपति । स्वामी । मालिकअधिकारी प्रभु । स्वामी । मालिकपरिणेता स्वामी । पति । भर्ताचित्तनाथ स्वामीप्राणेश्वर पति । स्वामीपहु प्रभु । प्रिय । स्वामीपिथ पु संज्ञा पुं॰ स्त्री का पति । स्वामीइन 'इस' का बहुवचनधव एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैंपत पु † संज्ञा पुं॰नाह पु ^१ संज्ञा पुं॰पीव दे॰ 'पीप'भरु पु ^२ संज्ञा पुं॰ बोझ । वजन । बोझाअशनि वज्र । बिजलीधनिक धनी । जिसके पास धन होनायक जनता को किसी ओर प्रवृत्त करने का अधिकार या प्रभाव रखनेवाला पुरुष । लोग…प्रभु वह जो अनुग्रह या निग्रह करने में समर्थ हो । जिसके हाथ में रक्षा, दंड औ…महोदय अधिपत्यवल्लभ अत्यंत प्रिय । प्रियतम । प्यारासेव्य सेवा के योग्य । जिसकी सेवा करना उचित हो । खिदमत के लायक । जैसे,—गुरु, …परिवृढ दृढ़ । मजबूतभरण्यु ईश्वरआज्ञापक आज्ञा देनेवाला । आज्ञा करनेवालाप्रियतम सबसे अधिक प्यारा । प्राणों से भी बढ़कर प्रियप्रभविष्णु प्रभावशील । अग्रगण्यकंत प्रसन्न । आनंदितखसम पति खाविंदपिंडद पिंडा देनेवालारामिल रमणज्ञापक जतानेवाला । जिससे किसी बात का बोध या पता चले । सूचक । व्यजंक (वस्तु)हृदयेश प्रेमपात्र । प्यारा । प्रियतमप्राणनाथ प्रिय व्यक्ति । प्यारा । प्रियतमपरिणायक नेता । चलानेवाला । पथप्रदर्शकक्षेत्री खेत का मालिकआका † संज्ञा पुं॰नेता पीछे ले चलनेवाला । अगुआ । नायक । सरदारवाहला † ^१ संज्ञा स्त्री॰ धारा । प्रवाह । जल का प्रवाह या पूरप्रणयी जिसके साथ प्रेम हो । प्रेम करनेवाला । प्रेमीप्राणपति आत्माप्राणाधिक —
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें