🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:09:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधिपति
adhipati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधिपति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ] [स्त्री॰ अधिपत्नी]
१. सरदार । मालिक । अधीश । नायक । अफसर । स्वामी । मुखिया । हाकिम ।
२. राजा ।
३. मस्तक का वह भाग जहाँ की चोट प्राणघातक होती है ।
अधिपति २ वि॰ बौद्ध दर्शन के अनुसार अधिपति चार प्रकार के होते हैं— (१) यज्ञाधिपति, (२) वित्ताधिपति, (३) वीर्याधिपति और (४) न्यायाधिपति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधि-पति m. = अधि-प
(in med.) a particular part of the head (where a wound proves instantly fatal).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (21,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधिपतिः [अधिकः पतिः] 1 = अधिपः. --2 A part of the head where the wound proves immediately fatal; (मस्तकाभ्यंतरोपरिष्टात् शिरासंधिसन्निपातो रोमावर्तोधिपतिः, तत्रापि सद्यो मरणम् Suśr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0048-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिपति पु० अधिकः पतिः, अधि + पा--डति वा । ईश्वरे स्वामिनि “स वा एष सर्वेषां भूतानामधिपतिरिति” श्रुतिः । “सर्व्वस्याधिपतिर्हि स” इति मनुः । “ततो भुजङ्गाधिपतेः फणाग्रैरिति” कुमा० । पत्यन्तत्वात् भावादौ यक् आधिपत्यम् । अत्यन्तैश्वर्य्ये न० । “शैला- धिपत्यं स्वयमन्वतिष्ठदिति” कुमा० । सपूर्व्वपदकत्वात् स्त्रियां ङीष् नश्चान्तादेशः । “विष्टम्भिनीं दिशामधिप- [] त्नीमिति यजु० १४, ५, अधिपत्नीं स्वामिनीमिति” दीपः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0131-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिपतिः, पुं, (अधिपाति रक्षति अधि + पा + डति ।) प्रभुः । स्वामी । इति हलायुधः ॥ (यथा रघुवंशे । “वचो निशस्याधिपतिर्दिवौकसां” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-038-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधिपति" आता है (14)
नाथ प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिकस्थपति राजा । अधिपति । नरेशभर्त्ता अधिपति । स्वामी । मालिकधणी पु संज्ञा पुं॰ स्वामी । मालिक । अधिपतिपासाह पु संज्ञा पुं॰ राजा । अधिपति । बादशाहसरकार प्रधान । अधिपति । मालिक । शासक । प्रभुवै पु ^१ अव्य निश्चयसूचक शब्द या चिह्ननायक जनता को किसी ओर प्रवृत्त करने का अधिकार या प्रभाव रखनेवाला पुरुष । लोग…प्रभु वह जो अनुग्रह या निग्रह करने में समर्थ हो । जिसके हाथ में रक्षा, दंड औ…अधीश्वर मालिक । स्वामी । पती । अध्यक्षधनी धनवान् । जिसके पास धन हो । मालदार । रुपए पैसेवाला । दौलतमंद । यौ॰—धनी …सरवर दे॰ 'सरोवर'कप्तान जहाज या सेना का एक अफसरशिरमौर शिरो- भूषण । मुकुट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें