🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नायक
nāyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वामी के और नाम (3.1.11) अधिभू · नेता · प्रभु · परिवृढ · अधिप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नायक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ नायिका]
१. जनता को किसी ओर प्रवृत्त करने का अधिकार या प्रभाव रखनेवाला पुरुष । लोगों को अपने कहे पर चलानेवाला आदमी । नेता । अगुआ । सरदार । जैसे, सेना का नायक ।
२. अधिपति । स्वामी । मालिक । जैसे, गणनायक ।
३. श्रेष्ठ पुरुष । जननायक । उ॰—सब नायक होई जाय बैल फिर कौन लदावै ।—पलटू॰, भा॰ १, पृ॰ ५ ।
४. साहित्य में श्रृंगार का आलंबन या साधक रूप-यौवन-संपन्न अथवा वह पुरुष जिसका चरित्र किसी काव्य या नाटक आदि का मुख्य विषय हो । विशेष—साहित्यदर्पण में लिखा है कि दानशील, कृती, सुश्री, रूपवान, युवक, कार्यकुशल, लोकरंजक, तेजस्वी, पंडित और सुशील ऐसे पुरुष को नायक कहते हैं । नायक चार प्रकार कै होते हैं—घीरोदात्त, धीरोद्धत, धीरललित और धीरप्रशांत । जो आत्मश्लाघाराहित, क्षमाशील, गंभीर, महाबलशाली , स्थिर और विनयसंपन्न हो उसे धीरोदात्त कहते हैं । जैसे, राम, युधिष्ठिर । मायावी, प्रचंड, अहंकार और आत्मश्लाधा- युक्त नायक को धीरौद्धत कहते हैं । जैसे, भीमसेन । निश्चित मूदु और नृत्यगीतादिप्रिय नायक को धीरललित कहते हैं । त्यागी और कृती नायक धीरप्रशांत कहलाता है । इन चारों प्रकार के नायकों के फिर अनुकूल, दक्षिण, धृष्ट और शठ ये चार भेद किए गए हैं । श्रृगांर रस में पहले नायक की तीन बेद किए गए हैं—पति, उपपति और वैशिक (वेश्यानुरक्त) । पति चार प्रकार के कहे गए हैं— अनुकूल, दक्षिण, धृष्ट और शठ । एक ही विवाहित स्त्री पर अनुरक्त पति को अनुकूल, अनेक स्त्रियों पर समान प्रीति रखनेवाले को दक्षिणा, स्त्री के प्रति अपराधी होकर बार बार अपमानित होने पर भी निर्लज्जतापूर्वक विनय करनेवाले को धृष्ट और छलपूर्वक अपराध छिपाने में चतुर पति को शठ कहते हैं । उपपति दो प्रकार के कहे गए हैं—वचनचतुर और क्रियाचतुर ।
५. हार के मध्य की मणि । माला के बीच का नग ।
६. संगीत कला में निपुण पुरुष । कलावंत ।
७. एक वर्णवृत्त का नाम ।
८. एक राग जो दीपक राग का पुत्र माना जाता है ।
९. दस सेनापतियों के ऊपर का अधिकारी ।
१०. कौटिल्य के अनुसार बीस हाथियों तथा घोड़ों का अध्यक्ष ।
११. शाक्य मुनि का नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नायक m. a guide, leader, chief, lord, principal, MBh.; Kāv. &c. (with or scil. सैन्यस्य, a general, commander; ifc. f(अका). cf. अ-नायक)
a husband, BhP.
(in dram.) the lover or hero
the central gem of a necklace (implying also ‘a general’, cf. नायकाय and महा-नायक)
a paradigm or example (in gram.)
N. of Gautama Buddha, Buddh.
of a Brāhman, Rājat.
of an author (also भट्ट-न्˚), Cat.
नायक m. n. a kind of musk, L. (cf. नायिका-चूर्ण)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (536,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नायक a. [नी-ण्वुल्] Guiding, leading, conducting. --कः 1 A guide, leader, conductor. --2 A chief, master, head, lord. --3 A pre-eminent or principal person, distinguished personage; सैन्यनायकः &c. --4 A general, commander. --5 (In Rhet.) The hero of a poetic composition (a play or drama); (according to S. D. there are four main kinds of नायकः -- धीरोदात्त, [] धीरोद्धत, धीरललित, and धीरप्रशांत, q. q. v. v; these are again subdivided, the total number of kinds being 48; see S. D. 64-75. The Rasamañjarī mentions {3} classes पति, उपपति and वैशिक; 95. 110). --6 The central gem of a neck. lace. --7 A paradigm or leading example; दशैते स्त्रीषु नायकाः. --8 An epithet of Śākyamuni. --Comp. --अधिपः a king, sovereign.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0615-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नायक त्रि० नी--ण्वुल् । १ प्रापके २ प्रभौ ३ श्रेष्ठे ४ प्रधाने हारमध्यमणौ च पु० मेदि० ५ आग्रसरिके सेनापतौ त्रिका० ६ शृङ्गारालम्बने च । “स च त्रिविधः पतिरुपपतिर्वैशिक- श्चेति । तत्र विधिवत् पाणिग्राहकः पतिः । अतुकूल दक्षिणधृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्धा । सार्वकालिकपराङ्गनाप- राङ्मुस्वत्वे सति सर्वकालमनुरक्तोऽनुकूलः । सकलना- यिकाविषयसमसहजानुरागो दक्षिणः । भूयो निःशङ्कः कृतदोषोऽपि भूयो निपारितोऽपि भूयः प्रणयपरायणो [] धृष्टः । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । आचारहानि हेतुः पतिरुपपतिः । वहुलवेश्याभोगोपरसिको वै- शिकः । त्रिविधोऽपि उत्तममध्यमाधमभेदात् पुंन- स्त्रिबिधः । दयिताभूयःप्रकोपेऽपि उपचारपरायण उत्तमः । प्रियायाः यः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया मनोभावं गृह्णाति स मध्यमः । भयकृपाल- ज्जाशून्यः कामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोऽधमः । भानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति । वाक्चेष्टाव्यङ्ग्यसमा- गमश्चतुरः । प्रोषितश्च पतिरुपपतिर्वैशिकश्च भवति । अनभिज्ञनायकोनायकामास एव । तेषाञ्च नर्मसचि- वपीठमर्द्दविटचेटकविदूषकभेदाच्चतुर्धा सहायाः । कुपि- तस्त्रीप्रसादकः पीठमर्मः । नर्मसचिवोप्ययमेव । काम- तन्त्रकलाकोविदी विटः । सुसन्धानचतुरश्चेटकः । अङ्गादिवैकृत्यैर्हासकारी विदूषकः । तेषामष्ट सात्वि- कागुणा यथा । स्वेदस्तम्भोऽथ रोमाञ्छः सरभङ्गो- ऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलयावित्यष्टौ सात्विका गुणाः । तेषां दशावस्था यथा “अभिलाषस्तथा चिन्ता स्मृतिश्च गुणकीर्त्तनम् । उद्वेगश्च प्रलापश्च उन्मादो व्याधिरेव च । जडता निधनान्येव दशावस्थाः प्रकी- र्त्तिताः” इति रसमञ्जरी । सा० द० अन्यथाभेदा दर्शिता यथा । “आलम्बनं नायकादिस्तमालम्ब्य रसोद्गमात्” तत्र नायकः । “त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनो- त्माही । दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजीवैदग्ध्यशीलवान् नेता । धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च । धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमं चतुर्भेदः । अविकत्मनः क्षमा- वानतिगम्भीरो महासत्वः । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः । मायापरः प्रचण्डश्चप- लोऽहङ्कारदर्षभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरो- द्धतः कथितः । निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीर- ललितः स्यात् । सामान्यगुणैर्भूयान् द्विजादिको धीर- प्रशान्तः स्यात् । एभिर्द्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा । एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणः कथितः । कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्ज्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः । अनूकूल एकनिरतः शठोऽयमेकत्र बद्धभावो यः । दर्शितबहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति । एषाञ्च त्रैविध्यात् सर्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन । उक्ता नायकभे- दाश्चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च” तत्र प्रभौ “तव वरद! क्वरो [] तु सुप्रातमह्नामयं नायकः” माघः शक्तिसम्पन्ने श्रेष्ठे हारमध्यमणौ च “यातव्यपार्ष्णिग्राहादिमालायामधिक द्युतिः । एकार्थतन्तुप्रोतायां नायको नायकायते” माघः “रामोहरिः करी भूभृद्भानुः कर्त्ता च चन्द्रमाः । तस्थिवान् भगवानात्मा दशैते पुंसि नायकाः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4042-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नायकः, पुं, (नयति प्रापयतीति । नी + ण्वुल् ।) नेता । (यथा, गीतायाम् । १ । ७ । “नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥”) श्रेष्ठः । (यथा, भागवते । ४ । ७ । १९ । “तमुपागतमालक्ष्य सर्व्वे सुरगणादयः । प्रणेमुः सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायकाः ॥”) हारमध्यमणिः । इति मेदिनी । के, ११० ॥ अग्रे सरिकः । सेनापतिः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २२२ । ४ । “वध्यमानं बलं दृष्ट्वा बहुशस्तैः पुरन्दरः । स्वसैन्यनायकार्थाय चिन्तामाप भृशं तदा ॥”) शृङ्गारसाधकः । स च त्रिविधः । पतिरुपपति- र्वैशिकश्चेति । विधिवत् पाणिग्राहकः पतिः । अनुकूलदक्षिणधृष्टशठभेदात् पतिश्चतुर्द्धा । सार्व्व- कालिकपराङ्गनापराङ्मुखत्वे सति सर्व्वकाल- मनुरक्तोऽनुकूलः । सकलनायिकाविषयसमसह- जानुरागो दक्षिणः । भूयो निःशङ्कः कृतदोषो- ऽपि भूयो निवारितोऽपि भूयः प्रश्रयपरायणो धृष्टः । कामिनीविषयकपटपटुः शठः । आचार- [] हानिहेतुः पतिरुपपतिः । बहुलवेश्याभोगोप- रसिको वैशिकः । वैशिकस्तूत्तममध्यमाधम- भेदात् त्रिविधः । दयिताश्रमप्रकोपेऽपि उप- चारपरायण उत्तमः । प्रियायाः प्रकोपे यः प्रकोपमनुरागं वा न प्रकटयति चेष्टया मनो- भावं गृह्णाति स मध्यमः । भयकृपालज्जाशून्यः कामक्रीडायामकृतकृत्याकृत्यविचारोऽधमः ॥ * ॥ मानी चतुरश्च शठ एवान्तर्भवति । वाक्चेष्टा- व्यङ्ग्यसमागमश्चतुरः । प्रोषितपतिरुपपतिर्वैशि- कश्च भवति । अनभिज्ञनायको नायकाभास एव । तेषाञ्च नर्म्मसचिवपीठमर्द्दविटचेटक- विदूषकभेदाच्चतुर्धा । कुपितस्त्रीप्रसादकः पीठ- मर्द्दः । नर्म्मसचिवोऽप्ययमेव । कामतन्त्रकला- कोविदो विटः । सन्धानचतुरश्चेटकः । अङ्गादि- वैकृत्यैर्हासकारी विदूषकः ॥ * ॥ तेषामष्ट- सात्त्विकगुणाः । यथा, -- “स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रणयावित्यष्टौ सात्त्विका गुणाः ॥” * ॥ तेषां दशावस्था यथा, -- “अभिलाषस्तथा चिन्ता स्मृतिश्च गुणकीर्त्तनम् । उद्वेगश्च प्रलापश्च उन्मादो व्याधिरेव च । जडता निधनान्येव दशावस्थाः प्रकीर्त्तिताः ॥” इति रसमञ्जरी ॥ (अस्य लक्षणभेदादिकं यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ३३ -- ३८ । “त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्- साही । दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् नेता ॥ धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च । धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥ अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तोदृढव्रतः कथितः ॥ मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहङ्कारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥ निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात् । सामान्यगुणैर्भूयान् द्बिजादिको धीरप्रशान्तः स्यात् ॥” एषाञ्च शृङ्गारिरूपत्वे भेदानाह तत्रैव । ३ । ३९ -- ४४ । “एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा । एषु त्वनेकमहिलासु समरागो दक्षिणः कथितः ॥ कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लज्जितः । दृष्टदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायकः ॥ अनुकूल एकनिरतः शठोऽयमेकत्र वद्धभावो यः । दर्शितवहिरनुरागो विप्रियमन्यत्र गूढमाचरति ॥ एषाञ्च त्रैविध्यात् सर्व्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन । उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च ॥” एषामुदाहरणादिकं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-863-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नायक" आता है (34)
रमति नायकअधिपति सरदार । मालिक । अधीश । नायक । अफसर । स्वामी । मुखिया । हाकिमपीठकेलि पीठमर्द । नायकनेता पीछे ले चलनेवाला । अगुआ । नायक । सरदारसंघपति वह जो किसी संघ या समूह का प्रधान हो । दलपति । नायकबलम प्रियतम । पति । नायकअगोई पु संज्ञा पुं॰ अगुआ । सरदार । नायकठाकर † संज्ञा पुं॰ प्रदेश का स्वामी । सरदार । नायककुतुब ध्रुवतारा । नेता । नायकजंडैल † संज्ञा पुं॰ सैनिक अफसर । नायकसरहंग सेना का अफसर । नायक । कप्तानअगमानी पु संज्ञा पुं॰ अगुआ । नायक । सरदारशिरस्थ मुखिया । अग्रणी । नायकशिरोवर्ती अग्रवर्ती । मुखिया । प्रधान । नायक । शीर्षस्थसंचारयिता नायक । नेतावस्तुपुरुष नायककोक ॰ पुं॰ चकवा पक्षी । चक्रवाक । सुरखाब । यौ॰— कोकबंधु=सूर्यअधिप मालिकप्रभु वह जो अनुग्रह या निग्रह करने में समर्थ हो । जिसके हाथ में रक्षा, दंड औ…वल्लभ अत्यंत प्रिय । प्रियतम । प्याराहर्षुल हर्षित रहनेवाला । खुशमिजाजसालार दीवाल में गाड़ी हुई खूँटी । नागदंतिकासंचारक संज्ञा पुं॰वोढा ऋषभक नाम की ओषधिभर्त्ता अधिपति । स्वामी । मालिकतरस्वी दृढ़ बलीपुरोगामी अग्रगामीअगुआ अग्रसर । आगे चलनेवाला व्यक्ति । अग्रणीमहरा कहारसोहन अच्छा लगनेवाला । सुंदर । सुहावना । मनभावना । मनोहरठाकुर देवता, विशेषकर विष्णु या विष्णु के अवतारों की प्रतिमा । देवमूर्ति । यौ…सरताज शिरोमणि । सबसे श्रेष्ठशिरमौर शिरो- भूषण । मुकुटसूरसावंत सूरसाँवत पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें