🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:45:35 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धनी
dhanī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धनवान् (3.1.10) इभ्य · आढ्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनी १ वि॰ [सं॰ धनिन्]
१. धनवान् । जिसके पास धन हो । मालदार । रुपए पैसेवाला । दौलतमंद । यौ॰—धनी धोरी = मर्यादावाला । थापवाला । धनी मानी= धनी और प्रतिष्ठित । मुहा॰—बात का धनी = बात का सच्चा । दृढ़प्रतिज्ञ ।
२. जिसके पास कोई गुण आदि हो । दक्षतासंपन्न । जैसे, तलवार का धनी ।
धनी २ संज्ञा पुं॰
१. धनवान पुरुष । मालदार आदमी ।
२. रखनेवाला आदमी । वह जिसके अधिकार में कोई हो । अधिपति । मालिक । स्वामी । जैसे, कोशलधनी । उ॰—सो राम रमानिवास संतत दास बस त्रिभुवन धनी ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. पति । शोहर ।
धनी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] युवती स्त्री । वधू । उ॰—श्री हरिदास के स्वामी स्याम तमालै उठँगि बैठी धनी ।—हरिदास (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनी, धनीका A young girl or woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनी स्त्री धनमस्त्यस्याः अच् गौरा० ङीष् । १ युवत्यां स्वार्थे कापि वा न ह्रस्वः । धनीकापि तत्रार्थे शब्दच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3841,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनी, [न्] त्रि, (धनमस्त्यस्येति । धन + इनिः ।) धनवान् । (यथा, देवीभागवते । १ । १५ । १३ । “गत्वा च धनिनां कार्य्या स्तुतिः सर्व्वात्मना बुधैः ॥”) तत्पर्य्यायः । इभ्यः २ आढ्यः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । १० ॥ यथा, कूर्म्मपुराणे १२० अः । “आढ्यो वा दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् । भो भवत्पूर्व्वकन्त्वेनमभिभाषेत धर्म्मवित् ॥” “गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ (उत्तमर्णः । यथा, मनुः । ८ । ६१ । “यादृशा धनिभिः कार्य्या व्यवहारेषु साक्षिणः । तादृशान् सम्प्रवक्ष्यामि यथावाच्यमृतञ्च तैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-778-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धनी" आता है (47)
धनिक धनी । जिसके पास धन होश्रील धनाढ्य । धनीधनिष्ठ धनी । धनाढ़्यइभ्यक संपत्तिशाली । धनीधनवान् जिसके पास धन हो । धनी । दौलतमंदभूरिधन धनवान । धनीपृथुसंपद् धनी । संपत्तिशालीसार्थसंचय धनी । मालदारगनी धनी । धनवानटकैत टकेवाला । रुपए पैसेवाला । धनीधनिप धनी । स्वामीधनावह धनी । धनपतिजरवारा पु वि॰ रुपए पैसेवाला । धनीतालेवर धनाढ्य । धनीमालदार धनवान । धनी । संपन्नदौलतमंद धनी । संपन्नधनपात्र धनवान । धनीपैसेवाला धनवान । मालदार । धनीविभववान् विभववाला । धनी । दौलतमंदवित्तवान् धनीद्रव्यवान् धनवान् । धनीआढ्य संपूर्ण । पूर्णइभ्य जिसके पास हाथी होअर्थ्य माँगने योग्यप्रहसन हँसी । दिल्लगी । परिहास । चुहल । खिल्लीसंपन्न पूरा किया हुआ । पूर्ण । सिद्ध । साधित । सुकम्मलआर्थिक धनसंबंधी । द्रव्यसंबंधी । रुपये पैसे का । माली । जैसे, —आर्थिक दशा । आ…अर्थजात अर्थ से भरा हुआसधन धनयुक्तसाह साधु । मज्जन । भला आदमी । जैसे, — वह चोर है और तुम बड़े साह होवस्य उत्कृष्ट । उत्तमअर्थी इच्छा रखनेवाला । चाह रखनेवालासुधातु सोना । स्वर्णदुरुधरा बृहज्जातक के अनुसार जन्मकुडली का एक योग जिसमें अनफा और सुनफा दोनों योग…भोगभुज् भाक्ता । भोग करनेवालाश्रीमंत एक प्रकार का शिरोभूषणद्रव्यपति फलित ज्योतिष के अनुसार भिन्न भिन्न द्रव्यों या पदार्थों की अधिपति भिन्…लक्ष्मीनाथ विष्णुरईस वह जिसके पास रियासत या इलाका हो । तअल्लुकेदार । भू्स्वामी । सरदारसाहु सज्जन । भला मानस । उ ।— ताहि न खोजहु साहु के पूता । का पाहन पूजहु अजगू…अयाची अयाचक । न माँगनेवालागब्बर घमंडी । गर्वीला । अहंकारीरुपया भारत में प्रचलित चाँदी का सब- से बड़ा सिक्का जो सोलह आने (चौसठ पैसे) क…वसुमान पुराणानुसार एक पर्वत का नाम जो उत्तर दिशा में हैसर्राफ सोने चाँदी या रुपए पैसे का व्यापार करनेवालासुराधा उत्तम दान देनेवाला । बहुत बड़ा दाता । उदारतक्षत्रव्यूह फलित ज्योतिष में वह चक्रा जिसमें यह दिखलाया जाता है कि किन किन पदार्थो…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें