🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अशनि
aśani
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वज्र के और नाम (1.1.58) शतकोटि · स्वरु · शम्ब · दम्भोलि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अशनि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वज्र । बिजली ।
२. बिजली की चमक [को॰] ।
३. महास्त्र [को॰] ।
४. स्वामी । मालिक [को॰] ।
५. इंद्र [को॰] ।
६. अग्नि [को॰] । यौ॰—अशनिदंड़=वज्र । बिजली । अशनिपात=वज्रपात ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशनि f. (rarely m., R.; Pāṇ., Sch.) the thunderbolt, a flash of lightning, RV. &c.
the tip of a missile, RV. x, 87, 4
(in astronomy) a subdivision of the phenomena called Ulkās, VarBṛS.
a hailstone, Kauś.
अशनि m. one of the nine names of Rudra, PārGṛ.
N. of Śiva, MBh. xiii
अशनि (अयस्), m. pl. N. of a warrior tribe, (g. पर्श्व्-आदि, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (112,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशनिः m. f. [अश्नुते संहति, अश् अनि Uṇ. 2. 101] 1 Indra's thunderbolt; शक्रस्य महाशनिध्वजं R. 3. 56. --2 Flash of lightning; अनुवनमशनिर्गतः Sk.; अशनिः कल्पित एष वेधसा R. 8. 47; अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चांबुधराश्च योनयः Ku. 4. 43. --3 A missile. --4 The tip of a missile. --5 A sacrificial rite (अनुयाज) to kill an enemy. --6 A master. --निः m. 1 Indra. --2 Fire. --3 Fire produced from lightning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशनि पु० स्त्री अश्नुते संहन्ति अश--अनि । १ मेघोत्पन्ने १ ज्योतिषि २ इन्द्रे “स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिः कतमः स्तनयित्नुरशनिः” शत० ब्रा० शत्रु घातके ३ अनुयाजे “अशनिरेव प्रथमोऽनुयाज” इत्युपक्रम्य “अशनि- रिन्द्रोऽवहन्ति” शत० ब्रा० ४ इन्द्रास्त्रे वज्रे, प्रस्तरवर्षिणि ५ उल्काविशेषे, ६ विद्युति च । “अशनेरमृतस्य चोभयो- र्वशिनश्चाम्बुघराश्च योनयः कुमा० ७ अग्नौ ८ विद्युदग्नौ “तमब्रवीदशनिरसीति तद्यदस्य तन्नामाकरोद्विद्युत्तद्रू- पमभवद्विद्युद्वा अशनिस्तस्माद्यं विद्युद्धन्त्यशनिरबधीदि- त्याहुः” शत० ब्रा० । वज्रं च वृत्तासुरबधार्थमिन्द्रेण दधीचोऽस्थीनि गृहीत्वा विश्वकर्म्मणा कारितमिति भाग० ६ स्क० । “मघवन्! याहि भद्रं वोदध्यञ्चमृषि- सत्तमम् । विद्याब्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम् । स वा अधिगतो दध्यङ्ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वविरोनाम तयोरमरतां व्यधात् । दध्य- ङ्ङाथर्व्वणस्त्वष्ट्रे वर्म्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय- यत् प्रादात्त्वष्टा यत्त्वमधास्ततः । युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गं स दास्यति” । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनि- र्म्मितः । येन वृत्रशिरो हर्त्ता मत्तेजौपवृंहितः” । इति विष्णुनोक्तेनेन्द्रेण तथा कृते स आह “तथाभियाचितो देवैरृषिरायर्वणो सहान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत! । अपि वृन्दारकायूयं न जानीत शरी- [] रिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः । जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठैहेप्सितः । कौत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय जिष्णवे” इति दधीचोक्ते देवैः पुनरुक्तम् यथा “किं नु तद्दुस्त्यजं ब्रह्मन्! पुंसां भूतानु कम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकैककर्मणाम् । नूनं स्वार्थपरोलोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः । इत्युक्ते दधीचोक्तम् “धर्मं वःश्रोतुकामेन यूयंमे प्रत्युदाहृताः । एष वः प्रियमात्मानं दुस्त्यजं सन्त्यजाम्यहम् । योऽध्रुवेणात्मना नाथा! न धर्भं न यशः पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावरैरपि । एतावानव्ययोधर्म्मः पुण्यश्लौकैरुपासितः । योभूतशोक- हर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति आ अहो दैन्यमहोकष्टं पारक्यैः क्षणमङ्गुरैः । यन्नोपकुर्य्यादस्वार्थैर्मर्त्यः स्वज्ञाति- विग्रहैः । श्रीवादरायणिरुवाच । “एवं कृतव्यवसितो दध्यङङाथर्व्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मन्ना- त्मानं सन्नयन् जहौ । गताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः । आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे- प्सितम् । अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्म्मितं विश्वक- र्म्मणा । मुनेः शक्तिभिरुत्सिक्तं भगवत्तेजसान्वितम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशनिः, पुं, स्त्री, (अश्नाति सङ्घातं करोति । अश + अनिः ।) वज्रं । इत्यमरः । विद्युत् ॥ (“अथवा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एष वेधसा” इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अशनि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें