🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:12:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इन
ina
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इन १ सर्व॰ [हिं॰] 'इस' का बहुवचन ।
इन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. प्रभु । स्वामी ।
३. राजा । नरेश (को॰) ।
४. हस्त नाम का नक्षत्र [को॰] ।
इन ३ वि॰
१. योग्य । शक्त । क्षम ।
२. बहादुर । ताकतवर । दृढ़ ।
३. गौरवपूर्ण [को॰] ।
इन दो स्थानों में से किसी स्थान से भ्रमण का आरंभ माना जा सकता है । पर विषुवरेखा (सूर्य का मार्ग) के जिस स्थान पर सूर्य कै आने से दिनमान की वुद्बि होने लगाती है उस वासंतिक विषुवपद कहते हैं । इस स्थान से आरंभ करके सूर्यमार्ग को ३६० अंशों में विभक्त करते है । प्रथम ३० अंशों को मेष, द्बितीय को वृष इत्यादि मानकर राशिविभाग द्बारा जो लग्नस्फुट और ग्रहस्फुट गणना करते है उसे "सायन' गणना कहते है । पर गणना की एक दूसरी रीति भी है जो अधिक प्रचलित है । ज्योतिषगणना के आरंभकाल में मेषराशिस्थित अश्विनी नक्षत्र में आरंभ में दिन औकर रात्रिमान बराबर स्थिर हुआ था । पर नक्षत्रगण खसकता जाता है । अतः प्रतिवर्ष अश्विनी नक्षत्र विषुवरेखा से जहां खसका रहेगा बहीं से राशिचक्र का आरंभ ओर वर्ष का प्रथम दिन मानकर जो लग्नस्फुट गणना की जाती है उसे 'निरयण गणना' कहते है । भारतवर्ष में अधिकतर पंचाग निरयण गणना के अनुसार बनाए जाते हैं । ज्योतिषियों में 'सायन' और 'निरयण' ये दो पक्ष बहुत दिनों से चले आ रहे है । बहुत से विद्बानों का राय है कि साय़न मत ही ठीक है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इन mfn. (fr. √ इ, Uṇ. iii, 2; or fr. इन् = √ इन्व्), able, strong, energetic, determined, bold
powerful, mighty
wild
glorious, RV.
इन (अस्), m. a lord, master
a king, BhP.
N. of an Āditya
the sun
the lunar mansion Hasta, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (165,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इन a. 1 Able, strong, powerful, mighty. --2 Bold, determined. --3 Glorious. --नः 1 A lord, master. --2 The sun; Śi. 2. 65. --3 A king; न न महीनमहीनपराक्रमं R. 9. 5. --4 The lunar mansion Hasta. --Comp. --कांतः sunstone (सूर्यकांत); Bh. 2. 37. --सभं a royal court or assembly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0276-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इन गतौ तना० पर० सक० सेट् । निरुक्ते इन्वतीति बहुवचनान्त इति केचित् इनोति इनुतः इन्वन्ति इनोमि इन्वः इनुवः इनुयात् इनोतु इनु इनवानि ऐनोत् । ऐनीत् इयेन । निरुक्ते इन्वति इति एकवचनान्तस्तेन इन्वधातुरेवायमिति [] बहवः स च भ्वादि० प० सेट् । इन्वति ऐन्वीत् इन्वामास तद्रूंपम् । “ऋघायमाण इन्वसि” ऋ० १, १७६, १ ।
इन पु० इण--नक् । १ सूर्य्ये, “नन्दत्रिषड्लग्नभवर्क्षपुत्र- व्यया इनाद्धर्षपद स्वभोच्चम्” नील० ता० । २ प्रभौ “न न महीनमहीनपराक्रमम्” रघुः । ३ नृपविशेषे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0929-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इनः, पुं, (एतीति । इ + नक् ।) सूर्य्यः । प्रभुः । (“वसु न इनस्पतिः” । ऋग्वेदे । ४३ । २ ।) नृपभेदः । इत्युणादिकोषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें