🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:18:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्वामी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्वामी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्वामी

अर्थ: स्व - अस्त्यर्थे- मिनि, दीर्घः

संस्कृत: राजा, अधिपतिः · पर्याय: राज्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्वामिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. स्वामिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — स्वामिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमास्वामीस्वामिनौस्वामिनः
द्वितीयास्वामिनम्स्वामिनौस्वामिनः
तृतीयास्वामिनास्वामिभ्याम्स्वामिभिः
चतुर्थीस्वामिनेस्वामिभ्याम्स्वामिभ्यः
पञ्चमीस्वामिनःस्वामिभ्याम्स्वामिभ्यः
षष्ठीस्वामिनःस्वामिनोःस्वामिनाम्
सप्तमीस्वामिनिस्वामिनोःस्वामिषु
सम्बोधनहे स्वामिन्हे स्वामिनौहे स्वामिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्वामिन्
स्वामिन्
svāmin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वामिन् . See p. 1284, col. 1.
स्वामिन् m. (fr. 1. स्व + मिन्) an owner, proprietor, master, lord or owner of (gen. loc., or comp.), Mn.; MBh. &c.
a chief, commander (of an army), Vikr.; Subh.
a husband, lover (du. ‘husband and wife’), Āpast.; Mn.; MBh. &c.
a king, prince (in dram. used as a form of address = देव)
a spiritual preceptor, learned Brāhman or Pandit (used as a title at the end of names, esp. of natives of the Carnatic)
the image or temple of a god (often ifc.; see श्रीधर-, विष्णु-स्व्˚ &c.)
N. of Skanda, Yājñ. i, 293
of Viṣṇu, L.
of Śiva, L.
of Garuḍa, L.
of the Muni Vātsyāyana, L.
of the 11th Arhat of the past Utsarpiṇī, L.
of various authors (also with मिश्र and शास्त्रिन्; sometimes abridged from names ending in स्वामिन्, e.g. for क्षीर- and शबर-स्वामिन्), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1278,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वामिन् a. (नी f.) [स्व-अस्त्यर्थे मिनि दीर्घः] Possessing proprietory rights. --m. 1 A proprietor, an owner. --2 A lord, master; रघुस्वामिनः सच्चरित्रं Vikr. 18. 107. --3 A sovereign, king, monarch. --4 A husband. --5 A spiritual preceptor. --6 A learned Brāhmaṇa, an ascetic or religious man of the highest order; (in this sense usually added to proper names). --7 An epithet of Kārtikeya. --8 Of Viṣṇu. --9 Of Śiva. --10 Of the sage Vātsyāyana. --11 Of Garuḍa. --Comp. --उपकारकः a horse. --कार्यं the business of a king or master. --जंघिन् m. N. of Paraśurāma. --पाल m. du. the owner and the keeper (of cattle); Ms. 8. 5. --भावः the state of a lord or owner, ownership. --मूल a. originating in or derived from a [] master or lord. --वात्सल्यं affection for the husband or lord. --सद्भावः {1} existence of a master or owner. {2} goodness of a master or lord. --सेवा {1} the service of a master. {2} respect for a husband.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1162-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वामिन् पु० सव + अस्त्यर्थे मिनि दीर्घः । १ भर्त्तरि पत्यौ धरणिः । २ कार्त्तिकेये मेदि० । ३ राजनि अमरः । ४ विभौ ५ हरे ६ हरौ च शब्दर० । ७ वात्स्यायनमुनौ त्रिका० । ८ अधिपतौ त्रि० अमरः । ९ जैनभेदे पु० हैमच० । १० परिव्रा जकोपाधिभेदे पु० । तस्य भावः त्व स्वामित्व स्वत्वनिरूपिते क्रयाद्यधीने आत्मवृत्तौ पदार्थभेदे स्वत्वशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5388,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्वामीस्वामिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्वामिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्वामी 📚 ➤ स्व - अस्त्यर्थे- मिनि, दीर्घः
संस्कृत: राजा, अधिपतिः · पर्याय: राज्, पार्थिव, क्ष्माभृत्, नृप, भूप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्वामिन् 📚See p. 1284, col. 1🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • स्वामिन् = स्व + अमिन् तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬