🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:24:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधिकारी
adhikārī
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वल्लभ (3.3.145)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधिकारी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अधिकारिन्] [स्त्री॰ अधिकारिणी]
१. प्रभु । स्वामी । मालिक ।
२. स्वत्वधारी । हकदार
३. योग्यता या क्षमता रखतेवाला ।उपयुक्त पात्र । जैसे—सब मनुष्य बेदांत के अधिकारी नहीं हैं (शब्द॰) ।
४. नाटय़शास्र' के अनुसार नाटक का वह पात्र जिससे रुपक का प्रधान फल प्राप्त होता है ।
५. एक जातीय उपाधि (को॰) ।
अधिकारी २ वि॰— स्वत्व या क्षमता रखनेवाला [को॰] ।
अधिकारी ३ वि॰ स्त्री॰ [हि॰ अधिआर] अधिकता । बाहुल्य । उ॰— (क) जेहि काँ आपन हितकर जान्यो दीन्हयों मुख अधिकारी ।—जग॰ बानी, भा, १, पृ॰ ३४ । (ख) तरकारी, यामें पानी की अधिकारी ।—घाघ॰ पृ॰ ८५ ।
अधिकारी ४पु संज्ञा स्त्री [हि॰] जबर्दस्ती । उ॰—त्यों पदमाकर मेलि मुठी इत पाइ अकेली करी अधिकारी ।—पद्माकर ग्रं॰ पृ॰ ३१९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधिकारी, [न्] त्रि, (अधिकरोति अधि + कृ + नन्द्यादित्वात् णिनि ।) प्रभुः । स्वामी । अधि- पतिः । अधिकारविशिष्टः । स्वत्ववान् । इति स्मृतिः ॥ यथा, -- “इष्टापूर्त्तं द्विजातीनां धर्म्मः सामान्य उच्यते । अधिकारी भवेत् शूद्रः पूर्त्ते धर्म्मे न वैदिके” ॥ इति मलमासतत्त्वं ॥ अपिच । “स्नातोऽधिकारी भवति दैवे पैत्रे च कर्म्मणि” । इत्याह्निकाचारतत्त्वं ॥ वेदान्तमते विधिवदधीत- वेदाङ्गत्वेन आपाततोऽधिगताखिलवेदार्थोऽस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन निर्गत- निखिलकल्मषतया नितान्तनिर्म्मलस्वान्तः साधन- चतुष्टयसम्पन्नः प्रमाता । इति वेदान्तसारः ॥ * ॥ धनाधिकारिणो दायभागशब्दे द्रष्टव्याः ॥ * ॥ श्रीमूर्त्त्यादीनां वेशकर्त्ता । इति लोकप्रसिद्धं ॥
अधिकारी, [न्] पुं, (अधिकरोति अधि + कृ + नन्द्यादित्वात् णिनि ।) वेदान्तशास्त्रवेत्ता । अधि- गताखिलवेदार्थनितान्तनिर्म्मलस्वान्तः साधनचतु- ष्टयसम्पन्नः प्रमाता । इति वेदान्तसारः ॥ पुरुषः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-037-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अधिकारी" आता है (19)
हट्टाध्यक्ष बाजार का निरीक्षण करनेवाला । अधिकारीओधे अधिकारी । मालिकअफसर प्रधान । मुखिया । अधिकारीआमिर पु संज्ञा पुं॰ हाकिम । अधिकारीओधायत † संज्ञा पु॰ हाकिम । अधिकारीखलीफा अध्यक्ष । अधिकारीअमलदार अधिकारी । शासक । हुकूमत करनेवालाओहदेदार पदाधिकारी हाकिम । कार्यकर्ता । कर्मचारी । अधिकारीमुस्तहक हकदार । अधिकारीन्यायाधीश न्यायकर्ता । व्यवहार या विवाद का निर्णय करनेवाला । अधिकारी । मुकद्दमे …सत्ताधारी अधिकारी । अफसर हाकिमयोग्य किसी काम में लगाए जाने के उपयुक्त । ठीक (पात्र) । काविल । लायक । अधिका…अर्ह्य पूज्य । मान्यसुपात्र वह जो किसी कार्य के लिये योग्य या उपयुक्त हो । सुयोग्य व्यक्ति । जैसे,…नियोगी जो नियोजित किया गया हो । जो लगाया या मुकर्रर किया गया होआमिल काम करनेवाला । अनुष्टान करने वालाभागी हिस्सेदार । शरीक । साझीकाबिज जिसका किसी वस्तु पर अधिकार या कब्जा हो । अधिकार रखनेवाला । अधिकारकृत ।…संयंता संयम करनेवाला । रोकनेवाला । निग्रही
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें