🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:00:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंकर
śaṃkara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंकर १ वि॰ [सं॰ शङ्कर]
१. मंगल करनेवाला ।
२. शुभ ।
३. लाभदायक ।
शंकर १ संज्ञा पुं॰
१. शिव का एक नाम जो कल्याण करनेवाले माने जाते हैं । महादेव । शंभु । यौ॰—शंकर की लकड़ी = कहारों री परिभाषा में ऊख । विशेष—जब कहार पालकी लेकर चलते हैं और रास्ते में उन्हें ऊख पड़ी हुई मिलती है, तब आगेवाला कहार पीछेवाले कहार को सचेत करने के लिये इस पद का प्रयोग करता है ।
२. दे॰ शंकराचार्य ।
३. भीमसेनी कपूर ।
४. कबूतर ।
५. एक छंद का नाम जिसके प्रत्येक चरण में १६ और १० के विश्राम से २६ मात्राएँ होती हैं और अंत में गुरु लघु होता है ।
६. एक राग जो मेघ राग का आठवाँ पुत्र कहा गया है । विशेष—कहते है कि इसका रंग गोरा है; श्वेत वस्त्र धारण किए हुए है; तीक्ष्ण त्रिशूल इसके हाथ में है; पान खाए और अरगजा लगाए स्त्री के साथ विहार करता है । शास्त्रों में यह संपूर्ण जाति का कहा गया है । रात्रि का प्रथम पहर इसके गाने का समय है; और यों रात्रि में कियी समय गाया जा सकता है ।
शंकर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सङ्कर] दे॰ संकर उ॰—शंकर बरण पशु पक्षी में ही पाइयत अलकही पारत अरु भंग निरधारही ।— गुमान (शब्द॰) ।
शंकर का फूल संज्ञा पुं॰ [सं॰ शङ्कर + हिं॰ फूल] शंखोदरी । गुलपरी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शङ्कर See शंकर, p. 1054, col. 3.
शं—कर See below.
शंकर mf(ई)n. causing prosperity, auspicious, beneficent, Nir.; MBh.; BhP.
शंकर m. N. of Rudra or Śiva, VS.; ĀśvGṛ.; MBh. &c.
of a son of Kaśyapa and Danu, VP.
of Skanda, AV.Pariś.
of a serpent-demon, L.
of a Cakra-vartin, L.
N. of various authors and commentators, (esp.) of Śaṃkarācārya (see next page, col. 1; also with भट्ट, पण्डित, शर्मन्, राजानक, &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1047,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंकर a. (रा --री f.) [शं सुखं करोति कृ-अच्] Conferring happiness or prosperity, auspicious, propitious. --रः 1 N. of Śiva. --2 N. of a celebrated teacher and author; see App. II. --री 1 N. of Pārvatī, wife of Śiva. --2 Bengal madder. --3 The Śamī tree. --Comp. --आवासः the Kailāsa. {2} camphor. --प्रियः the francoline partridge.
शंकर The celebrated teacher of the Vedānta philosophy and author of the शारीरकभाष्य and of a large number of original works, especially on Vedānta. He is said to have been born in 788 A. D. and to have died in 820 at the early age of 32. But some scholars (Mr. Telang, Dr. Bhandarkar &c.) have tried to show that Śaṅkara's date must be the 6th or 7th century at the latest. See Introduction to Mudrārākṣasa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शङ्कर पु० शं करोति कृ--अच् । १ महादेवे २ कल्याणकरे त्रि० ३ शिवत्न्यां स्त्री ङीष् । ४ सा च मञ्जिष्ठायां शब्दच० । ५ शम्यां राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5077,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शङ्करः, पुं, (शं कल्याणं करोतीति । शम् + कृ + “शमिधातोः संज्ञायाम् ।” ३ । २ । १४ । इति अच् ।) शिवः । इत्यमरः ॥ अस्य व्युत्- पत्तिर्यथा, -- “सदा ध्यानाच्च भक्तानां पवनं यन्निरामयम् । भूतनाथत्वमप्यस्मात्तेनाहं शङ्करः स्मृतः ॥” इति स्कन्दपुराणम् ॥ अस्य भस्मास्थिधारणकारणं यथा, -- “विसृज्य तान् ब्रह्मविष्णुमयान वृषभवाहनः । आदाय सगणान् सर्व्वान् कामरूपान्तरं ययौ ॥ उग्रतारां ततो देवीं गणांश्च प्राह शङ्करः [] उत्सारयन्तु सकलान् इमान् लोकान् गणा द्रुतम् । उग्रतारे महादेवि त्वञ्चाप्युत्सारय द्रुतम् ॥ ततो गणाः कामरूपाद्देवी चाप्यपराजिता । लोकानुत्सारयामासुः पीठं कर्त्तुं रहस्यकम् ॥ उत्सार्य्यमाणे लोके तु चतुर्व्वर्णैर्द्विजातिभिः । सन्ध्याचलं गतो विप्रो वशिष्ठः कुपितो मुनिः ॥ सोऽप्युग्रतारया देव्या उत्सारयितुमीशया । गणैः सह धृतः प्राह शापं कुर्व्वन् सुदारुणम् ॥ यस्मादहं धृतो वामे त्वयोत्सारयितुं मुनिः । तस्मात्त्वं वाम्यभावेन पूज्या भव समन्त्रिका ॥ भर्त्स्यन्ति म्लेच्छवद्यस्माद्गणास्ते मन्दबुद्धयः । भवन्तु म्लेच्छास्तस्माद्वै भवत्याः कामरूपके ॥ महादेवोऽपि यस्मान्मां निःसारयितुमुद्यतः । तपोधनं मुनिं दान्तं म्ले ञ्चवद्वेदपारगम् । तस्मात् म्लेच्छप्रियो भूयात् शङ्करश्चास्थिभस्म- धृक् ॥” इति कालिकापुराणे ८३ अध्यायः ॥ * ॥ शङ्करगीता देवीपुराणे ७ अध्याये द्रष्टव्या ॥ शिवावतारविशेषः । यथा, -- “तद्भवान् लोकरक्षार्थमुत्साद्य निखिलान् खलान् । वर्त्म स्थापयतु श्रौतं जगद्येन मुखं व्रजेत् ॥ इत्युक्त्रोपरतान् देवानुवाच गिरिजाप्रियः । मनोरथं पूरयिष्ये मानुष्यमवलम्ब्य वः ॥ दुष्टाचारविनाशाय धर्म्मसंस्थापनाय च । भाष्यं कुर्व्वन् ब्रह्मसूत्रतात्पर्य्यार्थविनिर्णयम् ॥ मोहयन् प्रकृतिद्वैतध्वान्तमध्याह्नभानुभिः । चतुर्भिः सहितः शिष्यैश्चतुरैर्हरिवद्भुजैः ॥ यतीन्द्रः शङ्करो नाम्ना भविष्यामि महीतले । मद्वत्तथा भवन्तोऽपि मानुषीं तनुमाश्रिताः ॥ तं मामनुसरिष्यन्ति सर्व्वे त्रिदिववासिनः । तदा मनोरथः पूर्णो भवतां स्यान्न संशयः ॥” इति माधवीयसंक्षेपशङ्करजये १ सर्गः ॥ * ॥ (अयं हि द्वात्रिंशद्वर्षवयसि भौतिकशरीरं परित्यज्य परब्रह्मणि लीन आसीत् । यथा, तत्रैव । “एवंप्रकारैः किल कल्मषघ्नैः शिवावतारस्य शुभैश्चरित्रैः । द्वात्रिंशदस्योज्ज्वलकीर्त्तिराशेः समा व्यतीयुः किल शङ्करस्य ॥”) मङ्गलकारके, त्रि । यथा, -- “क्षेमङ्करोऽरिष्टतातिः स्यान्मद्रङ्करशङ्करौ ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा च महाभारते । ३ । २२८ । ६ । “हिरण्यगर्भ भद्रं ते लोकानां शङ्करो भव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-010-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शंकर" आता है (36)
भर्ग शिव । महादेव । शंकरशर्व शिव । शंकर । महादेवशूलधर शिव । शंकरउमापति महादेव । शंकर । शिवमहादेव शंकर । शिवभूतभावन महादेव । शंकरतांडवप्रिय शंकरअंधकारि शिव । शंकरखमूर्ति शिव । शंकरमहेश्वर महादेव । शंकर । शिवजीवितांतक शिव । शंकर । महादेवअग्निज्वाल शिव । शंकरमहादंष्ट्र महादेव । शंकरस्वस्तिभाव शिव । शंकरगंगधर महादेव । शंकरमदनरि पु संज्ञा पुं॰ शिव । शंकरसिंभु पु संज्ञा पुं॰ शिव । शंकरगौरिबर पु संज्ञा पुं॰ महादेव । शंकरकोणवादी शंकर । शिवयोगीनाथ महादेव । शंकरकमंडलुधर शिव । महादेव । शंकरकइलासवासो कैलास में रहने वाले । शंकरगिरिजारमन शंकर । महादेव । शिवधुम्रलोहित शंकर । शिवचंद्रमाललाम महादेव । शंकर । शिवकल अव्यक्त मधुर ध्वनि । जैसे—कोयल की कूक, भौंरों की गुंजार । यौ॰—कलकंठरैवत एक साम मंत्रशशधर चंद्रमागिरिजा नगाधिराज हिमालय की कन्या, पार्वती । गौरी । यौ॰— गिरिजाधब गिरिजापति = म…गोपालि एक प्रवरसर्वहर सब कुछ हर लेनेवालासर्वलोक समग्र लोक । चराचर जगत् । यो॰—सर्वलोककृत् = शिव का एक नाम । सर्वलोकगुरु…स्वयंभूत जो आपसे आप उत्पन्न हुआ हो । अपने आप पैदा होनेवालाजगत्प्रभु पितामह ब्रह्माऔढरदानी बहुत अधिक देनेवालाविरुपाक्ष जिसके नेत्र बेढ़ंगे या डरावने हों
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें