🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:31:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महादेव
mahādeva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महादेव संज्ञा पुं॰ [सं॰] शंकर । शिव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
महा—देव m. ‘the gr˚ deity’, N. of Rudra or Śiva or one of his attendant deities, AV. &c. &c.
of one of the 8 forms of R˚ or Ś˚, Pur.
of Viṣṇu, MBh.; Hariv.; RāmatUp.
of various authors &c., Cat. (also दीक्षित-म्˚, द्वि-वेदि-म्˚; cf. below)
of a mountain, Vās., Introd.
महा—देव n. N. of a Tantra, Cat.; Āryav. (cf. शिव-तन्त्र)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (796,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महादेव पु० कर्म० । “ब्रह्मादीनां सुराणाञ्च मुनीनां ब्रह्म- वादिनाम् । तेषां महत्त्वात् देवोऽयं महादेवः प्रकी- र्त्तितः” इत्युक्ते “महती पूजिता विश्वे मूलप्रकृतिरी- श्वरी । तस्याः देवः पूजितश्च महादेवस्ततः स्मृतः” इत्युक्ते च शिवे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4741,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महादेवः, पुं, (महांश्चासौ देवश्चेति । यद्वा, महतां देवादीनां देवः ।) शिवः । इत्यमरः । १ । १ । ३४ ॥ अष्टमूर्त्त्यन्तर्गतसोममूर्त्तिरयम् । यथा, महादेवाय सोममूर्त्तये नमः । इति शिवपूजापद्धतिः ॥ * ॥ अस्य व्युत्पत्तिर्यथा -- “ब्रह्मादीनां सुराणाञ्च मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । तेषाञ्च महतां देवो महादेवः प्रकीर्त्तितः ॥ भहती पूजिता विश्वे मूलप्रकृतिरीश्वरी । तस्या देवः पूजितश्च महादेवः स च स्मृतः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५३ अध्यायः ॥ तस्य पञ्चवक्त्रत्वत्रिनेत्रत्वकारणं यथा, -- “अतीव कमनीयाङ्गं किशोरं श्यामसुन्दरम् । अहो निर्व्वचनीयञ्च दृष्ट्वा रूपमनुत्तमम् । न बभूव वितृष्णश्च लोचनाभ्यां त्रिलोचनः ॥ पश्यन्निमेषरहित इति मत्वा स्वमानसे । भक्त्युद्रेकान्महाभक्तो रुरोद प्रेमविह्वलः ॥ सहस्रवदनोऽनन्तो भाग्यवांश्च चतुर्म्मुखः । वहुभिर्लोचनैर्दृष्ट्वा तुष्टाव बहुभिर्मुखैः ॥ पश्यामि किं वा किं स्तौमि संप्राप्य नाथ- मीदृशम् । आस्यैकेन लोचनाभ्यां चतुर्धा स पुनः पुनः ॥ स्वमानसे कुर्व्वतीदं शङ्करे च तपस्विनि । तद्वभूव चतुर्व्वक्त्रं पूर्व्वेण सह पञ्चमम् ॥ एकैकवक्त्रं शुशुभे लोचनैश्च त्रिभिस्त्रिभिः । बभूव तेन तन्नाम पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः ॥ चक्षूंषि गुणरूपाणि तस्य ब्रह्मस्वरूपिणः । सत्त्वं रजस्तम इति तस्य हेतुं निशामय ॥ सत्त्वांशेन दृशा शम्भुः पश्यन् पाति च सात्त्वि कान् । राजसेन राजसिकान् तामसेन च तामसान् ॥ चक्षुषस्तामसात् पश्चात् ललाटस्थाद्धरस्य च । संहारकाले संहर्त्तुरग्निराविर्भवेत् क्रुधा ॥ कोटितालप्रमाणश्च सूर्य्यकोटिसमप्रभः । लेलिहानो दीर्घशिखस्त्रैलोक्यं दग्धुमीश्वरः ॥” तस्य भस्मधारणकारणं यथा, -- “विभूतिगात्रः स विभुः सतीसत्कारभस्मना । धत्ते तस्या अस्थिमालां प्रेमभावेन भस्म च ॥ स्वात्मारामो यद्यपीशस्तथापि पूर्णमब्दकम् । सतीशवं गृहीत्वा च भ्रामं भ्रामं रुरोद ह ॥ प्रत्यङ्गाङ्गञ्च तस्याश्च पपात यत्र यत्र च । सिद्धपीठस्तत्र तत्र बभूव मन्त्रसिद्धिकृत् ॥ तदा शवावशेषञ्च कृत्वा वक्षसि शङ्करः । पपात मूर्च्छितो भूत्वा सिद्धक्षेत्रे च राधिके ! ॥ तदा गत्वा महेशन्तं कृत्वा क्रोडे प्रबोध्य च । अददं दिव्यतत्त्वञ्च तस्मै शोकहरं परम् ॥ तदा शिवश्च सन्तुष्टः स्वलोकञ्च जगाम ह । [] मूर्त्त्यन्तरेण कालेन तां संप्राप प्रियां सतीम् ॥” तस्य दिगम्बरत्वजटाधारित्वकारणं यथा, -- “दिग्वस्त्रधारी योगेन नेच्छाऽनित्ये पटे विभोः । जटास्तपस्याकालीना धत्तेऽद्यापि विवेकतः ॥ न चेच्छा केशसंस्कारे स्वाङ्गवेशेन योगिनः । समता चन्दने पङ्के लोष्ट्रे रत्ने मणीश्वरे ॥” तस्य नागभूषणत्ववृषवाहनत्वकारणं यथा, -- “गरुडद्वेषिणो नागाः शङ्करं शरणं ययुः । बिभर्त्ति कृपया स्वाङ्गे तानेव शरणागतान् ॥ वाहनं वृषरूपोऽहमन्यस्तं वोढुमक्षमः । त्रिपुरस्य वधे पूर्व्वं मत्कलांशसमुद्भवः ॥” तस्य धुस्तूरपुष्पविल्वपत्रप्रियत्वव्याघ्रचर्म्मधारित्व- श्मशानस्थायित्वकारणं यथा, -- “पारिजातादिकं पुष्पं सुगन्धिचन्दनादिकम् । मयि संन्यस्य तेष्वेव प्रीतिर्नास्ति कदाचन ॥ धुस्तूरे तत् सदा प्रीतिर्व्विल्वपत्रानुलेपने । गन्धहीने प्रसूने च योगेष्टे व्याघ्रचर्म्मणि ॥ दिव्यलोके दिव्यतल्पे जनतायां न तन्मनः । श्मशानेऽतीवरहसि ध्यायते मामहर्न्निशम् ॥” तस्य महिमादि यथा, -- “आब्रह्मतृणपर्य्यन्तं स्वप्नवन्मन्यते शिवः । ममानिर्व्वचनीयेऽत्र रूपे तन्मग्नमानसम् ॥ ब्रह्मणः पतनेनापि शूलपाणेः क्षणो भवेत् । तस्यायुषः प्रमाणञ्च नाहं जानामि का श्रुतिः ॥ ज्ञानं मृत्युञ्जयं शूलं धत्ते मत्तेजसा समम् । विना मया न कश्चित्तं शङ्करं जेतुमीश्वरः ॥ शङ्करः परमात्मा मे प्रा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
महादेवकवीशाचार्यसरस्वतीमहादेवकृत्यामहादेवगिरिमहादेवगृहमहादेवजोसीमहादेवतन्त्रमहादेवतीर्थमहादेवत्वमहादेवदीक्षितमहादेवदैवज्ञमहादेवद्विवेदिन्महादेवपण्डितमहादेवपुणतामकरमहादेवपुण्यस्तम्भकरमहादेवपुरमहादेवभट्टमहादेवभट्टदिनकरमहादेवमणिमहादेववाजपेयिन्महादेववादीन्द्रमहादेवविद्महादेवविद्यावागीशमहादेववेदान्तवागीशमहादेववेदान्तिन्महादेवशर्मन्महादेवशास्त्रिन्महादेवसरस्वतीमहादेवसरस्वतीवेदान्तिन्महादेवसर्वज्ञवादीन्द्रमहादेवसहस्रनामन्महादेवसहस्रनामस्तोत्रमहादेवस्तोत्रमहादेवहतमहादेवहारिवंशमहादेवामहादेवानन्दमहादेवाश्रममहादेवाष्टोत्तरशतनामन्महादेवाहतमहादेवी
🔁 जिनके अर्थ में "महादेव" आता है (60)
भर्ग शिव । महादेव । शंकरशंभु शिव । महादेवशर्व शिव । शंकर । महादेवगिरिश महादेव । शिवकृष्कर शिव । महादेवजोटिंग महादेव । शिवकंठेकाल शिव । महादेवगुडाकेश शिव । महादेवचंद्रिल शिव । महादेवमहेश महादेव । शिवशूली त्रिशूल धारण करनेवाले, शिव । महादेवगिरिक शिव । महादेवगिरीश महादेव । शिवउमापति महादेव । शंकर । शिवकालकंठ शिव । महादेवगंगाधर शिव । महादेवदिगंबर शिव । महादेवभूतवास महादेवभृंगीश सज्ञा पुं॰ शिव । महादेवमहाकाल सृष्टि और प्रणियों का अंत करनेवाले, महादेव । शिव का एक स्वरूपवामदेव शिव । महादेववृषांक शिव । महादेववृषायण शिव । महादेवस्मरहर शिव । महादेवऋषभध्वज शिव । महादेवखंडपरशु महादेव । शिवचेकितान महादेव । शिवनटेश्वर महादेव । शिवभूतभावन महादेव । शंकरविषमनयन महादेव । शिवईश स्वामी । मानिकतट क्षेत्र । खेतकाम इच्छा । मनोरथ । यौ.—कामद । कामप्रददमन दबाने या रोकने की क्रियाफाल लोहे की चौकोर लंबी छड़ जिसका सिरा नुकीला और पैना होता है और जो हल की अ…ईशान स्वामी । अधिति । प्रभुजगत् वायुतुंड मुख । मुँहतोरण किसी घर या नगर का बाहरी फाटक । बहिर्द्वार । विशेषत: वह द्वार जिसका ऊपर…नंदन इंद्र के उपवन का नाम जो स्वर्ग में माना जाता है । विशेष— पुराणनुसार यह…नकुल नेवला नाम का प्रसिद्ध जंतु । विशेष दे॰ 'नेवाला'शंकर मंगल करनेवालाधूम्र धुएँ के रंग का । कृष्णलोहित । ललाई लिए काले रंग का । सुँघनी या भूरे रं…नाभ्य नाभि संबंधीपंचाल एक देश का प्राचीन नाम ज ो ब्राह्मण और उपनिषद् ग्रंथों से लेकर पुराणों …भीष्म भयानक रस । (साहित्य)मंथान मथानीविबुध पंडित । बुद्धिमान्वैश्रवण कुबेरप्रस्कंदन झपट । फलाँगबकुल सज्ञा पुं॰कामपाल श्रीकृष्णगोनर्द नागरमोथानिशाकर चंद्रमा । शशि । चाँदपशुपति पशुओं का स्वामीसितकंठ जिसकी गर्दन सफेद हो । सफेद गर्दनवालाउत्तारक उद्धार करनेवालाजनप्रिय सबसे प्रेम रखनेवाला । सर्वप्रिय । सबका प्याराधूमकेतु अग्नि (जिसकी पताका धुआँ है)पद्मनाभ शत्रु के फेंके हुए अस्त्र को निष्फल करने का एक मंत्र या युक्ति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें