🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:27:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पद्मनाभ
padmanābha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पद्मनाभ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शत्रु के फेंके हुए अस्त्र को निष्फल करने का एक मंत्र या युक्ति ।
२. विष्णु ।
३. धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
४. जैनों के अनुसार भावी उत्सर्पिणी के पहले अर्हत का नाम ।
५. महादेव । शिव (को॰) ।
६. एक नाग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पद्म—नाभ m. ‘l˚-naveled’, N. of Viṣṇu (from whose navel sprang the lotus which contained Brahmā, the future creator), MBh.; Hariv.; R.
N. of the 11th month (reckoned from Mārgaśīrṣa), Var.
a magical formula spoken over weapons, R.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, ib.
of the first Arhat of the future Ut-sarpiṇī, L.
of sev. authors (also -तीर्थ, -दत्त, -दीक्षित, -पुरी, -भट्ट, -याज्ञिक) and other men, Cat.; Inscr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (584,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मनाभ पु० पद्मं नाभौ यस्य संज्ञायाम् अच्स० । १ विष्णौ । “पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः” विष्णुसं० भाष्ये तु पद्मस्य नामौ स्थित इत्येवं उक्तम् । तत्र अर्श आद्यच् इति- मेदः । २ धृतराष्ट्रपुत्रमेदे भा० आ० ६७ अ० । ३ नागभेदे पु० शा० ३५७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4226,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पद्मनाभः, पुं, (पद्मं नाभौ यस्य । “अच्प्रत्यन्वय पूर्व्वात् सामलोम्नः ।” ५ । ४ । ७५ । इत्यत्र “अच्” इति योगविभागादच् । ब्रह्मोत्पत्ति- कारणीभूतपद्मस्य नाभिजातत्वादस्य तथात्वम् ।) विष्णुः । इत्यमरः । १ । १ । १० ॥ (यथा, महा- भारते । १३ । १४९ । १९ ॥ “अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ॥”) शयने तस्य स्मरणीयत्वं यथा, -- “औषये चिन्तयेद्विष्णुं भोजने च जनार्द्दनम् । शयने पद्मनाभञ्च विवाहे च प्रजापतिम् ॥” इत्यादि बृहन्नन्दिकेश्वरपुराणम् ॥ (हृदयपद्मस्यनाभौ नाभेरीषदुपरिभागे प्रकाश- नात् महादवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०५ । “पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥” पद्ममिव वर्त्तुलाकृतिः नाभिर्यस्य । धृतराष्ट्रपुत्त्रा- णामन्यतमः । यथा, महाभारते । १ । ६७ । ९५ । “ऊर्णनाभः पद्मनाभस्तथा नन्दोपनन्दकौ ॥” नागविशेषः । यथा, तत्रैव । १२ । ३५५ । ४ । “कृताधिवासो धर्म्मात्मा तत्र चक्षुःश्रवा महान् । पद्मनाभो महानाभः पद्म इत्येव विश्रुतः ॥”) भाविजिनविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ (स्तम्भ- नास्त्रविशेषः । यथा, गोः रामायणे १ । ३१ । ७ । “पद्मनाभो महानाभः सुनाभो दुन्दुभिस्वनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-041-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें