🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:17:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वासुदेव
vāsudeva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासुदेव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वसुदेव के पुत्र, श्री कृष्णचंद्र ।
२. मुनि- श्रेष्ट कपिल का एक नाम (को॰) ।
३. घोड़ा । अश्व (को॰) ।
४. जैनों का एक वर्ग (को॰) ।
५. हरिवंश के अनुसार पुंड्र देश के राजा का नाम (को॰) ।
६. पीपल का पेड़ । अश्वत्य । (बोलचाल) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासु—देव See below.
वासुदेव m. (fr. वसु-द्˚) patr. of Kṛṣṇa, TĀr. &c. (RTL. 111)
of a king of the Puṇḍras, Hariv.
N. of a class of beings peculiar to the Jainas, L.
a horse, L.
N. of various kings and authors (also with आचार्य, दीक्षित, शर्मन्, शास्त्रिन् &c.), Inscr.; Cat.
वासुदेव n. N. of an Upaniṣad
वासुदेव mf(ई)n. relating to (the god) Kṛṣṇa, NṛsUp.
written or composed by V˚, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (948,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासुदेवः [वसुदेवस्यापत्यम् अण्] 1 Any descendant of Vasudeva. --2 Particularly, Kṛṣṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0964-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासुदेव पु० वसुदेवस्यापन्यम् अण । १ विष्णौ अमरः । अन्यापि तन्न मनिरुक्तिः विष्णुपु० दर्शिता यथा “सर्व- त्रामो समस्त च वसत्यत्रेति वै यतः । ततः स वासु- देवेति विद्वद्भिः परिण्ठ्यते” । विष्णुस० भाष्ये तु द्विधा पठितयोः वासदेवशब्दयोर्द्विधा व्युत्पत्तिर्दर्शिता तत्र प्र- थम वसुदेवापत्यरूपार्थिका द्वितीया यथा “वसति वासं गच्छति वा वासुः दीव्यति क्रीडति जिगीषते व्यव- हरति द्योतते स्तूयते मुमुक्षुभिर्वा गच्छतीति वा देवः । वासुश्चास्रौ देवश्च वामदेवः । छादयामि जगद्विश्वं भूत्या (मायया) सूर्य्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासु- देवस्ततः स्मृतः” “वसनात् सर्वभूतानां वासुत्वाद् दवयो- नितः । वासुदेवस्ततो ज्ञेयो योगिभिस्तत्त्ववादिभिः” भा० उ० । स च चतुर्व्यूहस्य नारायणाख्यस्य परमात्मनः अशभेदः इति वैष्णवामन्यन्ते “एकांशेन जगत् कृतस्नं व्याप्य नारायणः स्थितः । चतुर्द्धावस्थितो व्यापो सगुणो निर्गुणोऽपि वा । एका- भगवतोमूर्त्तिर्ज्ञानरूपा शिवाऽमला । वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला । द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता (सङ्कर्षणाख्य) । निहन्ति सकलांश्चान्तोवैष्ण- वी परमा तनः । सत्त्वाद्रका तृतीयाऽन्या पद्युम्नेनि च संज्ञिता । जगत् स्थापयते सर्वं सा विष्णुप्रकृतिर्ध्रवा । चतुर्यी वासुदेवस्य मूर्त्तिर्ब्राह्मी सुसंज्ञिता । राजसी चा- निरुद्धाख्या प्राद्युम्नी सृष्टिकारिका । यः स्वपित्यखिलं हृत्वा प्रद्युन्मेन सह प्रभुः । नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रजासर्गकरो हि सः । या सा नारायणतनुः प्रद्यु- म्लाख्या मुनीश्वराः! । तया संमोहयेद्विश्वं सदेवासुर- मानुषम् । सैव सर्वजगत् सूते प्रकृतिः परिकीर्त्तिता । वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः । प्रधानं पुरुषः कालस्तद्वद् त्रयमनुत्तमम् । वासुदेवात्मकं नित्य- मेतत विज्ञानमुच्यते” कूर्मपु० ४८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4888,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वासुदेव" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬