🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:00:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नकुल
nakula
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नकुल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नेवला नाम का प्रसिद्ध जंतु । विशेष दे॰ नेवाला ।
२. पांड़ु राजा के चौथे पुत्र का नाम जो अश्विनीकुमार द्बारा माद्री के गर्भ से उत्पन्न हुए थे । विशेष—महाभारत में लिखा है कि जिस समय पांड़ु शाप के कारण अपनी दोनों स्त्रियों को साथ लेकर वन मे रहते थे उस समय जब कुंती को तीन लड़के हुए तब माद्री ने पांड़ु से पुत्र के लिये कहा था । उस समय कुंती ने माद्री से कहा कि तुम किसी देवता का स्मरण करो । इसपर माद्री । ने अश्विनीकुमारों का स्मरण किया जिससे दो बालक हुए । उनमें से बड़े का नाम नकुल और छौटे का सहदेव था । नकुल बहुत ही सुंदर थे और नीति, धर्मशास्त्र तथा युद्धविद्या में बड़े पारंगत थे । पशुओं की चिकित्सा की विद्या भी इन्हें ज्ञात थी । अज्ञातवास के समय जब पांडव बिराट के यहाँ रहते थे तब नकुल का नाम तंत्रिपाल था और ये गोएँ चराने का काम करते थे । युधिष्ठिर ने जब राजसूय यज्ञ किया था तब इन्होंने पश्चिम की ओर जाकर महेत्थ और पंचन द आदि देशों को परास्त किया था, और तदुपरांत द्बारका मैं दूत भेजकर वासुदेव से भी युधिष्ठिर की अधीनता स्वीकृत कराई थी । इनका विवाह चेदिराज की कन्य़ा करेणुमती से हुआ था जिसके गर्भ से निरमित्र नामक एक पु्त्र भी हुआ था ।
३. बेटा । पुत्र ।
४. शिव । महादेव ।
५. प्राचीन काल का एक प्रकार का बाजा ।
६. वह जो नीच कुल में उत्पन्न हुआ हो (को॰) ।
नकुल २ वि॰
१. जिसका कोई कुल न हो । कुलरहित ।
२. नीच कुल में उत्पन्न (को॰) ।
नकुल ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰ नुकल(= चाट)] वह जो दोपहर के समय पुर आदि चलानेवालों को पीने के लिये दिया जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नकुल mfn. (in spite of Pāṇ. vi, 3, 75 prob. not fr. न + कुल) of a partic. colour (perhaps that of the ichneumon), TS.; RPrāt.
नकुल m. the Bengal mungoose or Viverra Ichneumon (enemy of mice and of serpents from whose venom it protects itself by a medic. plant; cf. नाकुली), AV.; MBh. &c.
a son, L.
a partic. musical instrument, Lalit.
N. of Śiva, L.
of a son of the Aśvins and Mādrī (twin-brother of Saha-deva and fourth of the Pāṇḍu princes), MBh.; Hariv.; Pur.
नकुल m. of a Vedic poet with the patr. Vāma-deva (˚व्य) or Vaiśvāmitra (˚लस्य वामदेवस्य प्रेङ्ख m. N. of a Sāman), ĀrṣBr.
नकुल m. of a physician (author of a wk. on horses), Cat.
नकुल n. a myst. N. of the sound ह्, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (523,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नकुलः 1 The mungoose, an ichneumon; यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः Vās. --2 N. of the fourth Pāṇḍava prince; अहं तस्य अतिशयितदिव्यरूपिणो नकुलस्य दर्शनेनोत्सुका जाता Ve. 2 (where नकुल has really sense 1, but is taken in sense 2 by Duryodhana). --3 A son. --4 An epithet of Śiva. --ली 1 A female mungoose. --2 Saffron.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0604-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नकुल पुंस्त्री नास्ति कुलमस्य “नभ्राडनपान्नवेदानासत्य नमुचिनकुलनपुंसकनक्षत्रनक्रनाकेषु प्रकृत्या” पा० नञो न नलोपादि । (वेजी) ख्याते १ जन्तुभेदे स्त्रियां [] ङीष् । “नकुलः पिच्छिलो वातनाशी श्लेष्मकपित्तकृत्” राजनि० तन्मांसगुण उक्तः । २ पाण्डोः क्षेत्रे माद्र्यामश्विनीकुमाराभ्यां जाते पुत्रभेदे “ततो माद्री विचार्यैवं जगाम मनसाऽश्विनौ । तावागम्य सुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमौ । नकुलं सहदेवञ्च रूपेणा प्रतिमौ भुवि” “पूर्वजं नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम् । माद्रीपुत्रावकथयंस्ते विप्राः प्रीतमानसाः” भा० आ० १२४ अ० । ३ पुत्रे पु० शब्दमाला । ४ शिवे च “युधिष्ठिरस्य या कन्या नकुलेन विवाहिता” विदग्धमु० । ५ कुलरहित- मात्रे त्रि० गौरा० ङीष् नकुली ६ कुक्कुट्यां ७ जटामांस्यां स्त्री मेदि० । ८ शङ्खिन्यां स्त्री ९ कुङ्कुमे हेमच० जातौ ङीष् । १० नकुलजातिस्त्रियाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3926-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नकुलः, पुं, (नास्ति कुलं यस्य । “नभ्राण्नपा- दिति ।” ६ । ३ । ७५ । इति नञो न लोपादि ।) [] जन्तुविशेषः । नेउल । इति वेजी इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । पिङ्गलः २ सर्पहा ३ बभ्रुः ४ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ३६८ ॥ सूचीवदनः ५ सर्पारिः ६ लोहिताननः ७ । (यथा, महा- भारते । १२ । १५ । २० । “सत्त्वैः सत्त्वा हि जीवन्ति दुर्ब्बलैर्ब्बलवत्तराः । नकुलो मूषिकानत्ति विडालो नकुलन्तथा । विडालमत्ति श्वा राजन् ! श्वानं व्यालमृग- स्तथा ॥”) तस्य मांसगुणाः । पिच्छिलत्वम् । वातनाशि- त्वम् । श्लेष्मपित्तकारित्वञ्च । इति राजनि- र्घण्टः ॥ पाण्डुराजस्य चतुर्थपुत्त्रः स माद्री- गर्भे अश्विनीकुमाराभ्यां जातः । इति महा- भारतम् ॥ पुत्त्रः । इति शब्दमाला ॥ शिवः । थथा, विदग्धमुखमण्डने । “युधिष्ठिरस्य या कन्या नकुलेन विवाहिता । पूजिता सहदेवेन सा कन्या वरदा भवेत् ॥” कुलरहिते, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-813-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नकुल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें