🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:37:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नकुलीश
nakulīśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नकुलीश पाशुपतदर्शन संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक दर्शन जिसका उल्लेख सर्वदर्शनसंग्रह में है । विशेष—इसका कोई ग्रंथ नहीं मिलता । इसमें शिव ही परमेश्वर और सब प्राणी उनके पशु माने गए हैं । जीवों के अधिपति होने के कारण महादेव पशुपति कहलाते है । इस दर्शन में मुक्ति दो प्रकार की कही गई है—अत्यँत दुःखनिवृत्ति और परमैश्वर्यप्राप्ति । दृक्शक्ति और त्रियाशक्ति के भेद से परमैश्वर्य प्राप्ति भी दो प्रकार की होती है । द्दक्शक्ति वा ज्ञान द्बारा पदार्थ ज्ञानपथ में आते हैं और क्रियाशक्ति द्बारा वे संपन्न होते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नकुली˚श m. (˚लीश) a form of Bhairava, L.
a myst. N. of the sound ह्, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (524,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नकुलीश पु० कालीपीठस्थे भैरवभेदे “नकुलीशः कालिपीठे दक्षपादाङ्गुली मता” पीठमाला २ हकारे वर्णाभिधानम् । “नकुलीशोऽग्निमारूढो वामनेत्रार्द्धचन्द्रभृत्” तन्त्रसारे (ह्री) वीजोद्धारः । नकुलेश्वरादयोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3926,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नकुलीशः, पुं, (नकुल्या ईशः ।) भैरवविशेषः । यथा, पीठमालायाम् । “नकुलीशः कालिपीठे दक्षपादाङ्गुली मम ॥” हकारः । यथा, -- “हकारो नकुलीशोऽपि हंसः प्राणोऽङ्कुशः प्रिये ! । महेशो नकुली चैव वराहो गगनं रविः ॥ लिङ्गं शून्यो महाशून्यः प्राणश्च परमेश्वरि ! ॥” इति हकारपर्य्याये बीजाभिधानम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-813-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें