🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:05:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंगाधर
gaṃgādhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंगाधर संज्ञा पुं॰ [सं॰ गङ्गाधर]
१. शिव । महादेव ।
२. समुद्र ।
३. एक औषध का नाम । विशेष—यह नागरमोथा, मोचरस, आदि को योग से बनती है और संग्रहणी रोग में दी जाती है । इसे 'गंगाधर रस' भी कहते हैं ।
४. चौबीस अक्षरों का एक वर्णवृत्त । विशेष—इसके प्रत्येक चरण में आठ रगण होते हैं । इसे गगोदक भी कहते हैं । दे॰ गंगोदक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गङ्गा—धर m. ‘Ganges-receiver’, the ocean, L.
‘Ganges-supporter’, N. of Śiva (according to the legend the Ganges in its descent from heaven first alighted on the head of Śiva and continued for a long period entangled in his hair, cf. R. i, ch. 44)
N. of a man
of a lexicographer
of a commentator on the Śārīraka-sūtras
of a commentator on Bhāskara
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गङ्गाधर पु० गङ्गां धरति मूर्द्ध्रा धृ--अच् ६ त० । १ महादेवे अमरः । गङ्गाशब्दे तद्धारणकथा दृश्या गङ्गामृदादवो- ऽप्यत्र । २ समुद्रे त्रिका० । लोलम्बराजोक्ते जीर्ण्णातिसार- नाशके चूर्णभेदे यथा “धातक्यामलकीपयोधरवृकीकट्वङ्ग- यष्टीमधुश्रीजम्ब्वाम्रफलास्थिनागरविषाह्रीवेरलोध्रेन्द्रजैः । तुल्यांशं विहितं सतण्डुलजलं गङ्गाधराख्यं मह- [] च्चूर्णंतूर्णमपाकरोति सकलं जीर्ण्णातिसारं परम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2492-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गङ्गाधरः, पुं, (धरतीति धरः । धृ + अच् । गङ्गाया धरः । स्वशिरोजटाभिरिति शेषः ।) शिवः । इत्य- मरः । १ । १ । ३६ ॥ (अस्य गङ्गाधारणविवरणं यथा, रामायणे । १ । ४३ । १-११ । “देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् । कृत्वा वसुमतीं राम ! वत्सरं समुपासत ॥ अथ संवत्सरे पूर्णे सर्व्वलोकनमस्कृतः । उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ ! करिष्यामि तव प्रियम् । शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्व्वलोकनमस्कता । तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगञ्च दुःसहम् ॥ आकाशादपतद्राम ! शिवे शिवशिरस्युत । अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्द्धरा ॥ विशाम्यहं हि पातालं स्रोतस्रा गृह्य शङ्करम् । तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः ॥ तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा । सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्द्धनि ॥ हिमवत्प्रतिमे राम ! जटामण्डलगह्वरे । सा कथञ्चित् महीं गन्तुं नाशक्नोत् यत्नमास्थिता ॥ नैव सा निर्गमं लोभे जटामण्डलमन्ततः । तत्रैवावभ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् ॥ तामपश्यत् पुनस्तत्र तपः परममास्थितः । स तेन तोषितश्चासीदत्यन्तं रघुनन्दन ! ॥ [] विससर्ज ततो गङ्गां हरो विन्दुसरः प्रति ॥”) समुद्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ * ॥ (जीर्णाति- साररोगनाशकचूर्णौषधविशेषः । यथा, -- “धातक्यामलकीपयोधरवृकीकट्वङ्गयष्ठीमधु- श्रीजम्ब्वाम्रफलास्थिनागरविषाह्रीवेरलोध्रेन्द्रजैः । तुल्यांशं विहितं सतण्डुलजलं गङ्गाधराख्यं मह- च्चूर्णं तूर्णमपाकरोति सकलं जीर्णातिसारं परम् ॥” इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-290-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गंगाधर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें