🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हर
hara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हर १ वि॰ [सं॰]
१. हरण करनेवाला । ले लेनेवाला । छीनने या लूटनेवाला । जैसे,—धनहर, वस्त्रहर, पश्यतोहर ।
२. दूर करनेवाला । मिटानेवाला । न रहने देनेवाला । जैसे,—रोगहर, पापहर ।
३. बध करनेवाला । नाश करनेवाला । मारनेवाला । जैसे,—असुरहर ।
४. ले जानेवाला । लानेवाला । पहुँचानेवाला ।
हर २ संज्ञा पुं॰
१. शिव । महादेव ।
२. एक राक्षस जो वसुदा के गर्भ से उत्पन्न माली नामक राक्षस के चार पुत्रों में से एक था और विभीषण का मंत्री था ।
३. गणित में वह संख्या जिससे भाग दें । भाजक ।
४. गणित में भिन्न में नीचे की संख्या ।
५. अग्नि । आग ।
६. गदहा ।
७. छप्पय के दसवें भेद का नाम ।
८. टगण के पहले भेद का नाम ।
९. ग्रहण करना या लेना (कौ॰) ।
१०. हरण करना (को॰) ।
११. ग्रहण करनेवाला व्यक्ति । ग्राहक (को॰) ।
हर † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हल] हल । यौ॰—हरवाहा । हरवल । हरौरी । हरहा ।
हर पु ४ वि॰ [हिं॰ हरा या सं॰ हरित]दे॰ हरा और 'हरियर' । उ॰ —बोलि विप्र सोधे लगन्न, सुध घटी परट्ठिय । हर बाँसह मंडप बनाय करि भाँवरि गंठिय । —पृ॰ रा॰, २० । ६९ ।
हर ५ वि॰ [फा॰] प्रत्येक । एक एक । जैसे, (क) हर शख्स के पास एक एक बंदूक थी । (ख) वह हर रोज आता है । यौ॰—हरकारा । हरजाई । मुहा॰—हर एक=प्रत्येक । एक एक । हर कोई या हर किसी= प्रत्येक मनुष्य । सब कोई या सब किसी । सर्वसाधारण । जैसे,—हर किसी के पास ऐसी चीज नहीं निकल सकती । हर कोई=सर्व- साधारण । जैसे,—हर कोई यह काम नहीं कर सकताहर । तरह= प्रत्येक ढंग से । हर हालत में । हर फन मौला=हर एक फन जाननेवाला । प्रत्येक काम में माहिर । हर दफा, हर बार या हर मर्तबा=प्रत्येक अवसर पर । हर रोज=प्रतिदिन । नित्य । हर वक्त=हर समय । हर दम । निरंतर । हर हाल में=प्रत्येक दशा में । हर दम=प्रतिक्षण । सदा । जैसे,—वह हर दम यहीं पड़ा रहता है । हर यक=दे॰'हर एक' । हर हमेशा=सदा । सर्वदा ।
हर ६ संज्ञा पुं॰ [जर॰] अंग्रेजी के मिस्टर शब्द का जरमन समानार्थवाची शब्द । महाशय । जैसे, —हर स्ट्रस्मैन, हर हिटलर ।
हर चुड़ामणि संज्ञा पुं॰ [सं॰ हरचूड़ामणि] शिव का शिरोभूषण, चंद्रमा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर mf(आ, rarely ई)n. (only ifc.; fr. √ 1. हृ) bearing, wearing, taking, conveying, bringing (see कवच-, वार्त्ता-ह्˚), taking away, carrying off, removing, destroying (see बल-, शक्ति-ह्˚)
receiving, obtaining (see अंश-ह्˚)
ravishing, captivating (see मनो-ह्˚)
हर m. ‘Seizer’, ‘Destroyer’, N. of Śiva, ĀśvGṛ.; Mn.; MBh. &c.
of a Dānava, MBh.; Hariv.
of a monkey, R.
of various authors &c., Cat.
(in arithm.) a divisor, Col.
the denominator of a fraction, division, ib.
a stallion (?), L.
an ass, L.
fire, L.
हर &c. See p. 1289.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1289,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हर a. (रा --री f.) [हृ-अच्] 1 Taking away, removing, depriving one of; as in खेदहर, शोकहर. --2 Bringing, conveying, carrying, taking; अपथहराः Ki. 5. 50; R. 12. 51. --3 Seizing, grasping. --4 Attracting, captivating. --5 Claiming, entitled to; as in रिक्थहर &c.; Mu. 2. 19. --6 Occupying; Ku. 1. 50. --7 Dividing. --रः 1 Śiva; Ku. 1. 50, 3. 40, 67, Me. 7. --2 N. of Agni or fire. --3 An ass. --4 A divisor. --5 The denominator of a fraction. --6 The act of seizing, taking. --7 A seizer, ravisher. --Comp. --गौरी one of the forms of Śiva and Pārvatī conjoined (अर्धनारीनटेश्वर). --चूडामणिः ‘Śiva's crest-gem’, the moon. --तेजस् n. quick-silver. --नेत्रं {1} Śiva's eye. {2} the number ‘three’. --वीजं ‘Śiva's seed’, quick-silver. --शेखरा ‘Śiva's crest’, the Ganges. --सूनुः Skanda; R. 11. 83.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1165-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हर पु० हृ--अच् । १ रुद्रे अमरः २ अग्नौ ३ गर्द्धभे ४ विभाजके च “अनोन्यहाराभिहतौ हरांशाविति” लीला० । हृ--भावे अप् । ५ हरणे ६ विभाजने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरः, पुं, (हरति पापानीति । हृ + अच् ।) शिवः । इत्यमरः । १ । १ । ३१ ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३२ । “स सेनां महतीं कर्षन् पूर्व्वसागरगामिनीम् । बभौ हरजटाभ्रष्टां गङ्गामिव भगीरथः ॥”) अग्निः । गर्द्दभः । इति केचित् ॥ हरणम् । इत्यङ्कणास्त्रम् ॥ त्रि, हरणकर्त्ता । (यथा, भागवते । ३ । १८ । ११ । “एते वयं न्यासहरा रसौकसां गतह्नियो गदया द्रावितास्ते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-506-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें