🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंभु
śaṃbhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंभु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शम्भु]
१. शिव । महादेव ।
२. ग्यारह रुद्रों में से एक जो प्रधान रुद्र हैं । विशेष दे॰ महादेव और 'रुद्र' ।
३. रामायण के अनुसार एक दैत्य का नाम ।
४. एक वृत्त का नाम । जिसके प्रत्येक चरण में १९ वर्ण होते है; और उनका क्रम इस प्रकार होता है—स, त, य, भ, म, म और ग (IIS, SSI, ISS, SII, SSS, SSS, S) ।
५. ब्रह्मा ।
६. विष्णु ।
७. सफेद आक ।
८. पारा ।
९. ऋषि । संत । तपस्वी (को॰) ।
१०. एक प्रकार के सिद्ध (को॰) ।
११. बुद्ध (को॰) ।
१२. अग्नि (को॰) ।
शंभु पु २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्वायम्भुव] दे॰ स्वायंभुव । उ॰—कह शौनक शंभू मनु पाछे । कीन्ह राज्य केहि कहिए आछे ।—रघुनाथ (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शम्—भु See शम्भु, p. 1055.
शम्भु mfn. being or existing for happiness or welfare, granting or causing happiness, beneficent, benevolent, helpful, kind, RV.; AV.; Br.; ŚrS.
शम्भु m. N. of Śiva, MBh.; Kāv. &c.
of Brahmā, MBh.; Hariv.
of a partic. Agni, MBh.
of Viṣṇu, L.
of a son of Viṣṇu, MBh.
of Indra in the 10th Manvantara, BhP.
of one of the 11 Rudras, MBh.; Hariv.; VP.
of a king of the Daityas, R.
of an Arhat, L.
of a Siddha, L.
of a king, MBh. (v.l. शङ्कु)
of a son of Śuka, Hariv.
of a son of Ambarīṣa, BhP.
(also with भट्ट) of various authors and other men, Cat.
a kind of Asclepias, L.
a kind of metre, Col.
शम्भु f. N. of the wife of Dhruva, Hariv.; VP.
शम्भु for शम्-भु, शम्-भू &c. See cols. 1, 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1054,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंभु a. [शं-भू-डु] Causing happiness, granting prosperity. --भुः 1 N. of Śiva. --2 Brahman. --3 A sage, venerable man. --4 A kind of Siddha. --5 N. of Viṣṇu. --Comp. --तनयः, --नंदनः, --सुतः epithets of Kārtikeya or Gaṇesa. --प्रिया N. [] of Durgā. {2} emblic myrobalan आमलकी --वल्लभं the white lotus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम्भु पु० शम् + मू--डु । १ महादेले अमरः । २ ब्रह्मणि ३ वृद्धे मेदि० ४ विष्णौ हला० ५ सिद्धे शब्दर० । ६ श्वेतार्के शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5084,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम्भुः, पुं, (शं मङ्गलं भवत्यस्मादिति । शम् + “मितद्र्वादिभ्य उपसंख्यानम् ।” ३ । २ । १८० । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या डुः ।) शिवः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । ७ । ५७ । “एतद्भगवतः शम्भोः कर्म्मदक्षाध्वरद्रुहः । श्रुतं भागवतात् शिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पतेः ॥” एकादशरुद्राणामन्यतमः । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । १२३ -- १२४ । “हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजतः । वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्द्दी रैवतस्तथा ॥ मृगव्याधश्च शर्व्वश्च कपाली च महामुने । एकादशैते प्रथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥) ब्रह्मा । (यथा, महाभारते । १ । ६४ । ४५ । “तामुवाच महाराज भूमिं भूमिपतिः प्रभुः । प्रभवः सर्व्वभूतानामीशः शम्भुः प्रजापतिः ॥”) बुद्धः । इति मेदिनी ॥ विष्णुः । इति हलायुधः ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ४३ । ७ । “त्रिचक्षुः शम्भुरेकस्त्वं विभुर्दामोदरोऽपि च ॥”) सिद्धः । इति शब्दरत्नावली ॥ श्वेतार्कः । इति चन्द्रिका ॥ (अग्निः । यथा, महाभारते । ३ । २२० । ५ । “शम्भुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम् ॥” सुखस्य भावयितरि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । ४६ । १३ । “मनुष्वच्छम्भू आगतम् ॥” “हे शम्भू सुखस्य भावयितारौ ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-024-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शंभु" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें