🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धूम्र
dhūmra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काला-लाल मिश्रित (1.5.17) धूमल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूम्र १ वि॰ [सं॰] धुएँ के रंग का । कृष्णलोहित । ललाई लिए काले रंग का । सुँघनी या भूरे रंग का । बैंगनी ।
धूम्र २ संज्ञा पु॰
१. कृष्णालोहित वर्ण । ललाई लिए काला रंग । सुँघनी या भूरा रंग ।
२. शिलारस नाम का गंधद्रव्य ।
३. एक असुर का नाम ।
४. शिव । महादेव ।
५. मेढ़ा ।
६. कुमार के एक अनुचर का नाम ।
७. फलित ज्योतिष में एक योग का नाम ।
८. मानिक या लाल का धुँधलापन जो एक दोष समझा जाता है ।
९. राम की सेना का एक भालू ।
१०. पाप (को॰) ।
११. शरारत । दुष्टता (को॰) ।
१२. ऊँट (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूम्र mf(आ)n. smoke-coloured, smoky, dark-coloured, grey, dark-red, purple, VS.; Br. &c. &c.
dim, obscured (see below)
धूम्र m. a camel, TS.
a mixture of red and black, purple (the colour), W.
incense (= तुरुष्क), L.
(in astrol.) the 28th Yoga
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a Dānava, Hariv.
of Śiva, MBh.
of a monkey or bear, R.
of an author and other men, Cat. (cf. धूम्रायण and धौम्र्˚)
pl. of a family of Ṛṣis, R.
धूम्र n. wickedness, sin, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (518,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूम्र a. [धूमं तद्वर्णं राति रा-क] 1 Smoke-coloured, smoky, grey; Bh. 3. 55; R. 15. 16. --2 Dark-red. --3 Dark, obscured. --4 Purple. --म्रः 1 A mixture of red and black. --2 Incense. --3 Purple (the colour). --4 An epithet of Śiva. --म्रा An epithet of Durgā. --म्रं Sin, vice, wickedness. --Comp. --अक्षिः a pearl of a of a bad colour. --अटः the fork-tailed shrike. --आभः air, atmosphere. --रुच् a. of a purple hue. --लोचनः a pigeon. --लोहित a. dark-red, deeppurple. --(तः) an epithet of Śiva. --वर्णः {1} the dark-red colour. {2} incense. --वर्णकः a kind of animal living in caves, a fox. --शूकः a camel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0599-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूम्र पु० धूमं तद्वर्णं राति रा--कपृषो० । १ सिह्लके खरलो- मवर्णाभे २ कृष्णलोहिते वर्णे च ३ तद्वति त्रि० “धूमधूम्रो वसागन्धिर्ज्वालाबभ्रुशिरोरुहः” रघुः । कृष्णलोहितश्च कृष्णवर्णमिश्रो लोहितर्णः “धूम्रा बभ्रुनीकाशाः पितॄ- णाम्” यजु० २४ । १८ “धूम्राः कृष्णवर्णमिश्रा लोहित- वर्णाः” वेददी० “भूरेणवो नभसि नद्धपयोदचक्राश्चक्री- वदङ्गरुहधूम्ररुचो विसस्रुः” माघः । ५ शिवे “विलो- हितस्य धूम्रस्य नीलग्रीवाय वै नमः” भा० शा० २८६ अ० ६ मेषे “अजो धूम्रो न गोधूमैः” यजु० २१ । २९ “धूम्रः मेषः” वेददी० ७ कुमारानुचरभेदे “धूम्रः श्वेतः कलिन्दश्च सिद्धार्थो वरदस्तथा” भा० श० ४६ अ० तदनु- चरोक्तौ । ८ बलिराजसेनाधिपासुरभेदे “समुद्रो रभस- श्चण्डो धूम्रश्चैव प्रियङ्करः” हरिवं २४० अ० बलिसेनाधि- प्रोक्तौ । एतेषां धूम्रवर्णत्वात् तथात्वम् । मुहूर्तचि० उक्ते आनन्दादिषु रव्यादिवारे ९ नक्षत्रविशेषेण योगभेदे यमा “आनन्दाख्यः १ कालदण्डश्च २ धूम्रो ३ धाता ४ सौम्यो ५ ध्वाङ्क्ष ६ केतू ७ क्रमेण । श्रीवत्साख्यो ८ वज्रकं ९ मुद्ग- रश्च १० छत्रं ११ मित्रं १३ मानसं १३ पद्म १४ लुम्बौ १५ । उत्पाट १६ मृत्यू १७ किल काण १८ सिद्धी १९ शुभो २० ऽमृताख्यो २१ मुषलं २२ गदश्च २३ । मातङ्ग २४ रक्ष २५ पर २६ सुस्थिराख्य २७ प्रवर्द्धमानाः २८ फलदाः स्वनाम्ना । टाम्रादर्के, मृगादिन्दौ, सार्पाद्भौमे, कराद्बुधे । मैत्रात् गुरौ, मृगौ वैश्वाद्गण्या मन्दे च वारुणात्” अस्यार्थः साभि- [] जित्कैः अष्टाविंशतिनक्षत्रैरष्टाविंशतिर्योगाः इष्टनक्षत्रं रविवारे अश्वनीतो गणने यत्संख्यकं ततमीयोगोभवति एवं सोमे रोहिणीतोयतमसं ख्यमृक्षं ततमोयोग इति एव- मन्यत्राप्युह्यम् । तत्र वर्ज्यनाडीः तत्रैवाह । “ध्वाङ्क्षे वज्रे मुद्गरे चेषु ५ नाड्यो, वर्ज्या, वेदाः ४ पद्मलुम्बे, गदेऽश्वाः ७ । धूम्रे काणे मौषले भू १ र्द्वयं, द्वे, रक्षोमृत्यूत्पाटकालाश्च सर्वे” । १० ध्रुवनामकवसोर्मातरि स्त्री “धूम्रायाश्च धरापुत्रो ब्रह्मविद्यो ध्रुवस्तथा” भा० आ० ६६ अ० वसवंशोक्तौ । शार० उक्ते आदित्यस्य द्वादशकलामध्ये ११ कलाभेदे स्त्री “तपिनी १ तापिनी २ धूम्रा ३ मरीचि ४ र्ज्वलिनी ५ रुचिः ६ । सुषुम्णा ७ भोगदा ८ विश्वा ९ वोधिनी १० धा- रिणी ११ क्षमा १२” । १२ शशाण्डुल्यां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3902-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूम्रः, पुं, (धूमं धूमवर्णं रातीति । रा + कः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) श्यामरक्तमिश्रित- वर्णः । तत्पर्य्यायः । धूमलः २ कृष्णलोहितः ३ । तद्वति, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १६ ॥ (यथा, रघौ । १५ । १६ । “धमधम्रो वसागन्धो ज्वालावभ्रुशिरोरुहः । क्रव्याद्गणपरीवारश्चिताग्निरिव जङ्गमः ॥”) तुरुस्कः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (असुरविशेषः । यथा हरिवंशे । २३२ । ८ । “समुद्रो रभसश्चण्डो धूम्रश्चैव महासुरः ॥” स्कन्दस्य सैनिकविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ६२ । “शृणु नामानि वाप्येषां येऽम्ये स्कन्दस्य सैनिकाः ।” “धूम्नः श्वेतकलिङ्गश्च सिद्धार्थो वरदस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-803-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूम्र" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें