🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:28:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

फाल
phāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हल का (लोहे का) फाल (2.9.14) फल · निरीश · कुटक · कृषक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फाल १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] लोहे की चौकोर लंबी छड़ जिसका सिरा नुकीला और पैना होता है और जो हल की अँकड़ी के नीचे लगा रहता है । जमीन इसी से खुदती है । कुस । कुसी । विशेष—संस्कृत में यह शब्द पुं॰ है ।
फाल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. महादेव ।
२. बलदेव ।
३. फावड़ा ।
४. नौ प्रकार की दैवी परीक्षाओं या दिव्यों में से एक जिसमें लोहे की तपाई हुई फाल अपराधी को चटाते थे और जीभ के जलने पर उसे दोषी और न जलने पर निर्दोष समझते थे ।
फाल ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ फलक या हिं॰ फाड़ना]
१. किसी ठोस चीज का काट या कतरा हुआ पतले दल का टुकड़ा । जैसे, सुपारी की फाल ।
२. कटी सुपारी । छालिया ।
फाल ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्लव] चलने या कूदने में एक स्थान से उठकर आगे के स्थान में पैर डालना । डग । फलाँग । उ॰— (क) धनि बाल सुचाल सो फाल भरे लौ मही रँग लाल में बोरति हैं ।—सेवक (शब्द॰) । (ख) सौ जोजन मरजाद सिंध के करते एक फाल ।—धरम॰ श॰, पृ॰ ८४ । मुहा॰—फाल भरना = कदम रखना । डग भरना । फाल बाँधना = फलाँग मारना । कूद कर एक स्थान से दूसरे स्थान पर जाना = उछलकर लाँधना । उ॰—कहै पद्माकर त्यों हुकरत फुकरत, फैलत फलात, फाल बाँधत फलका मैं ।—पद्माकर (शब्द॰) ।
२. चलने या कूदने में उस स्थान से लेकर जहाँ से पैर उठाया जाय उस स्थान तक का अंतर जहाँ पैर पड़े । कदम भर का फालसा । पैंड़ । उ॰—(क) तीन फाल वसुधा सब कीनी सोइ वामन भगवान ।—सtर (शब्द॰) । (ख) धरती करते एक पग, दरिया करते फाल । हाथन परबत तोलते तेऊ खाए काल ।—कबीर (शब्द॰) ।
फाल ५ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ फा़ल] सगुन । शकुन [को॰] । यौ॰—फालगी = सगुन विचारनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फाल m. (or n., L.) a ploughshare, RV.; Kāṭh.; Kauś.; Yājñ.
a kind of hoe or shovel, R.
a bunch or bundle, Naiṣ.
a nosegay, Bālar.
a jump, Vcar.; HPariś.
the core of a citron, L.
N. of Śiva, L.
of Bala-rāma, L.
फाल n. a garment of cotton, A.
a ploughed field, ib.
= (or w.r. for) भाल, the forehead, Cat.
फाल mf(ई)n. made of cotton, L.
फाल &c. See p. 717, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (717,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फालः --लं 1 A ploughshare; Ms. 6. 16. --2 Separation of the hair on each side of the head (सीमंतभाग); N. 1. 16. --3 A sort of spade. --4 A bundle. --5 The forehead (for भाल). --लः 1 An epithet of Balarāma. --2 Of Śiva. --3 The citron tree. --लं 1 A garment of cotton. --2 A ploughed field. --Comp. --आहत a. ploughed, tilled. --कृष्ट a. {1} tilled. {2} produced by cultivation. --(ष्टं) a ploughed field. --गुप्तः N. of Balarāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फाल न० फलाय शस्याय हितम् अण्, फल्यते विदार्य्यते भूमिरनेन वा घञ् । १ स्वनामख्याते लाङ्गलमुखस्थे लौहभेदे अमरः । फालमस्त्यस्य अच् । २ बलदेवे ३ महादेवे च प० । फलस्य विकारः अण् । ४ कार्पासवस्त्रे मेदि० । ५ तप्तफालकरणपरीक्षाभेदे न० । फलेषु मवः अण् । ६ ज- म्बीरवीजे पु० कुलचन्द्र । फालदिव्यप्रकारश्च विव्यत० उक्तो यथा “वृहस्पतिः “आयसं द्वादशपलथटितं फाल- मुच्यते । अष्टाङ्गुलं भवेद्दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तरम् । अग्नि- वर्णं ततश्चौरो जिह्वया लेहयेत् सकृत् । न दग्धश्चे- च्छुद्धिमियादन्यथा स तु हीयते” चौरोऽत्र गोचौरः “गोचौरस्य प्रदातव्य तप्तफालावलेहनम्” इति स्मृते- रिति मैथिलाः । अत्रापि त्वमग्ने इत्यादिमन्त्रानन्तरम् । “आयसं लेलिहानस्य जिह्वयापि समादिशेत्” इति पितामहोक्तेः प्राड्विवाकशोध्याभ्यामग्न्यभिमन्त्रणं का- र्य्यम् । अत्र प्रयोगः लौकिकचत्वारिंशत्तोलकमितं लौहघटितमष्टयवमध्यात्मकाङ्गुलाघदीर्घम् तथाविध- [] चतुरङ्गुलप्रस्तारं फालमग्नौ तापयेत् । तत्र प्राड्- विबाकोधर्मावाहनादिहवनान्तं कर्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वा समन्त्रकं प्रतिज्ञापत्रं शोध्यशिरसि निधाय ओम् “त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वञ्च यज्ञेषु ह्वयसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् । जठरख्यो हि मूतानां ततो वेत्सि शुमाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात् पावक उच्यसे । पापेषु दर्शयान्तानमर्चिष्मान् भव पा- यक! । अथ वा शुद्वभावेषु शीतो भव हुताशन! । त्वमेव सर्वभूतानामन्तशरसि साक्षिवत् । त्वमेव देव! जानीषे न विदुर्यानि मानवाः । व्यवहारातिशस्तीऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि” । इत्येतैः फालस्यमग्निमभिमन्त्रयेत् । शोध्यस्तु “त्वमग्ने सर्वभूतान्तानामन्तश्चरसि पावक! । साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं कवे! मम” इत्यनेनाभिमन्त्र्याग्निवणं फालं जिह्वया सकृत् लिह्यात् । नदन्धश्चेत् शुद्धः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4555-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फालं, क्ली, (फलाय शस्याय हितम् । फल + अण् । यद्वा, फल्यते विदार्य्यते भूमिरनेनेति । फल + घञ् ।) हलोपकरणम् । इति मेदिनी । ले, ३४ ॥
फालः, पुं, (फल्यते विदार्य्यते क्षेत्रमनेनेनि । फल + करणे घञ् ।) लाङ्गलस्थभूमिविदारक- लौहः । फल्यते विशीर्य्यते मूमिरनेन सः । तत्पर्य्यायः । कृषिकः २ । इत्यमरः । २ । ९ । १३ ॥ कृषकः ३ । फलम् ४ । इति भरतः ॥ कृषि- का ५ । फालम् ६ । इति मुकुटः ॥ कुशिकम् ७ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ५५५ ॥ महादेवः । बल- देवः । कार्पासवस्त्रे, त्रि । इति मेदिनी । ले, ३४ ॥ नवविधदिव्यान्तर्गताष्टमदिव्यम् । तस्य विधि- र्यथा । बृहस्पतिः । “आयसं द्बादशपलघटितं फालमुच्यते । अष्टाङ्गुलं भवेद्दीर्घं चतुरङ्गुलविस्तरम् ॥ [] अग्निवर्णं ततश्चौरो जिह्वया लेहयेत् सकृत् । न दग्धश्चेच्छुद्धिमियादन्यथा तु स हीयते ॥” चौरोऽत्र गोचौरः । गोचौरस्य प्रदातव्यं तप्त- फालावलेहनमिति स्मृतिरिति मैथिलाः ॥ अत्रापि त्वमग्ने इत्यादिमन्त्रानन्तरं आयसं लेलिहानस्य जिह्वयापि समादिशेदिति पिता- महोक्तेः प्राड्विवाकशोध्याभ्यामग्र्यभिमन्त्रणं कार्य्यम् ॥ * ॥ तत्र प्रयोगः । लौकिकचत्वारिंश- त्तोलकमितं लौहघटितमष्टयवमध्यात्मकाङ्गुलाष्ट- दीर्घं तथाविधचतुरङ्गुलप्रस्तारं फालमग्नौ ताप- येत् । तत्र प्राड्विवाको धर्म्मावाहनादिहवनान्तं कर्म्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वा, -- ‘ओँ त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वञ्च यज्ञेषु हूयसे । त्वं मुखं सर्व्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥ जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात् पाधक उच्यते ॥ पापेषु दर्शयात्मानमर्च्चिष्मान् भव पावक ! । अथवा शुभभावेन शीतो भव हुताशन ! ॥ त्वमग्ने सर्व्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षिवत् । त्वमेव देव जानीषे न विदुर्यानि मानवाः ॥ व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धर्म्मतस्त्रातुमर्हसि ॥’ इत्येतैः फालस्थमग्निं अभिमन्त्रयेत् । शोध्यस्तु प्रतिज्ञापत्रं शिरसि निधाय । ‘त्वमग्ने सर्व्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ! । साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं करे मम ॥’ इत्यनेनाभिमन्त्र्य अग्निवर्णं फालं जिह्वया सकृ- ल्लिह्यात् न दग्धश्चेत्तदा शुद्धः ।” इति दिव्य- तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-383-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फाल" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें