🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:54:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कार्पास
kārpāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कपास का (2.6.112) फाल · बादर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार्पास संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ कार्पासी]
१. कपास का बना कपड़ा ।
२. कपास । उ॰—व्यापी है जिसमें विभा वलय सी नीलाभ श्वेत प्रभा । होते है सित मेघखड जिसमें कार्पास के पुंज से । सर्पाकार नितांत दिव्य जिसमे नीहारिकाएँ मिलीं । फैला है यह क्या पयोधि पय सा सर्वत्र आकाश में ।— पारिजात, पृ॰ ३० ।
३. कागज (को॰) । या॰—कार्पासास्थि = कपास का बाज ।
कार्पास २ वि॰ कपास का । कपास का बना । कपास संबंधी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्पास mf(ई, L.)n. (fr. कर्पास; g. बिल्वादि), made of cotton, cottony, ĀśvŚr.; Lāṭy.; Mn. &c.
कार्पास m. n. cotton, cotton cloth, &c., Mn.; MBh. &c.
paper, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (275,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्पास a. (सी f.) [कर्पास्याः अवयवः अण्] Made of cotton. --सः --सं 1 Anything made of cotton; Ms. 8. 326; 12. 64. --2 Paper. --सी The cotton plant. --Comp. --अस्थि n. the seed of the cotton plant. --नासिका a spindle. --सौत्रिक a. made of cotton thread; Y. 2. 179.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0398-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्पास त्रि० कर्पास्या अवयवः विल्वा० अण् । कर्पासीविका रे सूत्रादौ । तस्य फले लुक् । कर्पासी स्वार्थेऽण् ङीप् कर्पासी (कापास) २ वृक्षे स्त्री । स्वार्थे क । कार्पासि- काऽप्यत्र । स्वार्थिकस्यापि प्रकृतिलिङ्गातिक्रमस्य क्वाचित्- कत्वात् कार्पसकोऽप्यत्र पु० । “कार्पासको लघुः कोष्णो मधुरो वातनाशकः । तत्पलाशं समीरघ्नं रक्तकृन्मूत्र वर्द्धनम् । तत्फलं पिण्डिकानाहपूयस्रावविनाशकृत् । तद्वीजं स्तन्यदं वृष्यं स्निग्धं कफकरं गुरु” भावप्र० । अधिकं कर्पासशब्दे १७२३ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1956,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्पासः, पुं, क्ली, (कर्पास एव । स्वार्थे अण् ।) कर्पास- वृक्षः । कापास् इति भाषा ॥ (अस्य पत्रादिना सर्पदष्टः पुरुषो नीरोगो भवति । इदानीं पत्रा- दीनां व्यवहारक्रम उच्यते । दंशनानन्तरमेव दष्टं पुरुष सार्द्धद्वितोलक- परिमितः कार्पासपत्ररसः पाययितव्यः । अथ क्षतप्रदेशं विधौतं परिष्कॄतञ्च विधाय तत्र पत्र- रसः प्रदेयः । क्षतस्थानोपरि च कार्पासपत्रैः प्रलेपो दातव्यः । एवं कृतेऽपि यदि शरीरस्य कश्चिदंशः स्फीतो भवेत् तदा तत्रैव एतत्पत्र- रसेन पेषयितव्यम् । आसुस्थात् प्रतिसपाददण्ड- मेवं कृते सर्पदष्टः पुरुषः सुस्थो भविष्यतीति निश्चयः ॥)
कार्पासं, त्रि, (कर्पास्याः विकारे अवयवे वा अण् विल्वाद्यण् वा ।) कार्पासजातवस्त्रादि । तत्पर्य्यायः । फालम् २ वादरम् ३ । इत्यमरः । २ । ६ । १११ ॥ (यथा, महाभारते २ । ५० । २४ । “श्लक्ष्णं वस्त्रमकार्पासमाविकं मृदु चाजिनम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-107-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें