🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुशिक
kuśika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुशिक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचिन आर्यवंश । विश्वमित्र जी इसी वंश के थे ।
२. एक राजा को विश्वामित्र के पितामह और गाधि के पिता थे । विशेष—महाभारत में लिखा है कि जब च्यवन ऋषि को ध्या न से यह विक्षित हुआ कि कुशिक वंश के द्बारा उनके वंश मेंट क्षत्रिय धर्म का संचार होगा, तब उन्होंने कुशित वंश को भस्म करना विचारा और वे राजा कुशिक के पास गए । बहुत दिनों तक अनेक प्रकार के कष्ट देने पर भी जब राजा और रानी में उन्होंने शाप देने के लिये कोई छिद्र न पाया तब उन्होने प्रसन्न होकर राजा कुशिक की वर दिया कि तुम्हारा पौत्र ब्राह्मणत्व लाभ करेगा ।
३. कुशिक वंश का पुरुष ।
४. हल की कुसी । फाल ।
५. बहेड़ा ६ साल । साखू ।
७. तेल की तलछट ।
कुशिक २ वि॰ [सं॰] जिसकी आँखे टेढी़ हों । एंचाताना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुशिक mfn. squint-eyed, L.
कुशिक (अस्), m. N. of the father [or grandfather, MBh.; Hariv.] of Viśvā-mitra, RV. iii, 33, 5; MBh. &c.
of the father of Gāthin or Gādhin or Gādhi (the latter being sometimes identified with Indra, who is called Kauśika or Kuśikottama, MBh. xiii, 800; Gādhi is also regarded as the father of Viśvā-mitra, MBh.; R.)
कुशिक (आस्), m. pl. the descendants of Kuśika, RV.; AitBr. &c.
N. of a people, VarBṛS.
कुशिक (अस्), m. N. of the thirteenth Kalpa, VāyuP.
the sediment of oil, L.
the plant Shorea Robusta, L.
the plant Terminalia Bellerica, L.
the plant Vatica Robusta, L.
कुशिक (अस्, अम्), m. n. a ploughshare, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (297,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुशिक a. Squint eyed. --कः 1 N. of the grand-father of Viśvāmitra (according to some accounts, of the father of विश्वमित्र). --2 A plough-share. --3 Sediment of oil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0414-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुशिकः, पुं, (कुशः कुशसंज्ञको महीपालो जनकत्वे- नास्त्यस्य । कुश + ठन् ।) स्वनामख्यातनृपविशेषः । (स तु विश्वामित्रपितामहः गाधेः पिता । एत- द्विवरणन्तु महाभारते १३ । भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे ५२ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्यम् ॥) फालः । सर्जवृक्षः । विभीतकवृक्षः । इति हेमचन्द्रः ॥ अश्वकर्णवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ तैलशेषः । इति विश्वः ॥ केकरे त्रि । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-160-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें