🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:06:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्युष्ट
vyuṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रातःकाल के और नाम (1.4.3) विभात · गोसर्ग · प्रभात
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्युष्ट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रभात । तड़का । सबेरा ।
२. दिन । दिवस ।
३. फाल । परिणाम ।
४. कौटिल्य़ अर्थाशास्त्र के अनुसार श्रावण में नए वर्ष का प्रथम दिवस (को॰) ।
व्युष्ट २ वि॰
१. जला या झुलसा हुआ ।
२. द्योतित, प्रकाशयुक्त या जो स्पष्ट हो गया हो (को॰) ।
३. व्यतीत । बीता अथवा । गुजरा हुआ (को॰) ।
४. उषःकालीन प्रकाश से युक्त । प्राभातिक सूर्य किरणों से युक्त । प्रभातीभूत ।
५. बिताया हुआ । गुजारा हुआ । रहा हुआ । निवास द्बारा गुजारा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-उष्ट, व्य्-उष्टि. See 2. व्य्-उष्.
व्य्-उष्ट See 2. व्य्-उषित.
1. व्युष्ट mfn. (perhaps rather व्य्-उष्ट, fr. √ 1. उष्; cf. above) burnt, W.
2. व्य्-उ᳙ष्ट mfn. dawned, become daylight, grown bright or clear, ŚBr.; MBh. &c.
व्य्-उ᳙ष्ट n. daybreak, L.
fruit, result (= फल), L.
व्य्-उ᳙ष्ट m. Daybreak personified (as a son of Kalpa, or as a son of Puṣpārṇa and Doṣā, or as a son of Vibhā-vasu and Uṣas), BhP.
3. व्य्-उष्ट mfn. one who has passed or spent (रजनीम्, a night), MBh. (= पर्य्-उषित, L.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्युष्ट p. p. 1 Burnt. --2 Dawned, become day-light. --3 Become bright or clear. --4 Dwelt. --5 Passed. --ष्टं 1 Day-break, dawn; Śi. 12. 4. --2 Day. --3 Fruit, result.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1025-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्युष्ट त्रि० वि + उष--क्त वा० इडभावः । १ दग्धे २ पर्युषिते ३ प्रभाते च ४ फले ५ दिवसे च न० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4989,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्युष्टं, क्ली, (वि + वस् + क्तः ।) फलम् । दिनम् । प्रभातम् । (यथा, माघे । १२ । ४ । “व्युष्टं प्रयाणञ्च वियोगवेदना विदूननारीकमभूत् समन्तदा ॥”) पर्य्युषितम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (प्रभातार्थे क्वचित् पुंलिङ्गोऽपि । स तु दोषायाः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ४ । १३ । १४ । “प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रयः । व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्व्वतेजसमादधे ॥”)
व्युष्टः, त्रि, (वि + वस + क्तः ।) उषितः । (यथा, महाभारते । ३ । ६९ । २८ । “सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्म विभाविनी ।”) दग्धः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-553-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें