🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:12:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

फाल्गुन
phālguna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फाल्गुन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दूर्वा नामक सोमलता । विशेष—शतपथ ब्राह्मण में इसे दो प्रकार का लिखा है, एक लोहितपुष्प, दूसरा चारुपुष्प ।
२. एक चांद्र मास का नाम जिसमें पूर्णमासी के दिन चंद्रमा का उदय पूर्वा फाल्गुनी वा उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्र में होता है । विशेष—यह महीना माघ के समाप्त हो जाने पर प्रारंभ होता है । इसी महीने की पूर्णिमा की रात को होलिका दहन होता है । दे॰ फागुन ।
३. अर्जुन का नाम । उ॰—नयनन मिलत लई कर गहि के फाल्गुन चले पराय । सुनि बलदेव क्रोध अति बाढ़ेउ कृष्ण शांत किय आय ।—सूर (शब्द॰) ।
४. अर्जुन नामक वृक्ष ।
५. एक तीर्थ का नाम ।
६. वृहस्पति का एक वर्ष जिसमें उसका उदय फाल्गुनी नक्षत्र में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फाल्गुन mf(ई)n. relating to the Nakṣatra Phalgunī, ŚBr.; ŚrS.
born under the N˚ Ph˚, Pāṇ. iv, 3, 34 (v.l.)
फाल्गुन m. (with or scil. मास) the month during which the full moon stands in the N˚ Ph˚ (February-March), Mn.; MBh.
N. of Arjuna (= फल्गुन), MBh.; Hariv.
Terminalia Arjuna (= नदी-ज), L.
फाल्गुन n. a species of grass used as a substitute for the Soma plant (and also called अर्जुनानी), ŚBr.; TBr.; ĀśvŚr.
N. of a place of pilgrimage, BhP.
फाल्गुन &c. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फाल्गुनः 1 N. of a Hindu month (corresponding to February, March). --2 An epithet of Arjuna; Mb. thus explains the epithet: --उत्तराभ्यां फल्गुनीभ्यां नक्षत्राभ्यामहं दिवा । जतो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः ॥ --3 N. of a tree, also called अर्जुन. --Comp. --अनुजः {1} the month Chaitra. {2} the vernal season (वसंतकाल). {3} an epithet of नकुल and सहदेव.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फाल्गुन पु० फल्गुनीयुक्ता पौर्णमासी अण् सा यत्र मासे जेवे वर्षे अर्द्धमासे वा अण् । चैत्रावधिके द्वादशे १ स्वनामख्याते मासभेदे २ तादृशे पक्षे ३ जैवे बर्षभेदे च कार्त्तिकशब्दे १९४९ पृ० दृश्यम् । “अन्त्योपान्त्यौ त्रिभौ ज्ञेयौ फाल्गुश्च त्रिभोमत” इत्युक्तेः पौर्णमास्यां फाल्गुनीरूपनक्षत्रत्रययोगात् तथात्वम् । स च मासः त्रिविधः मुख्यगौणचान्द्रसौरभेदात् तत्र कुम्भस्थरम्यरष्य शुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तो मुखचान्द्रः । तथाभूतकृष्णप्रतिपदा- दिषौर्णमाण्डन्तो गौणः, कुम्भस्थरविकः सौरः, इति । अयञ्च शब्दः दन्त्यनान्ते मेदिनिकोषे पठितः । फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छन्ति वर्वराः” कारिकायाम् अणत्वमिति- कल्पनं मेदिनिविरोघान् प्रामादिकमेव । ४ तत्पौर्ण- मास्यां स्त्री ङीप् । ५ अर्जुनाख्ये पाण्डवे तन्नामकत्वे कारणम् भा० वि० ४४ अ० उक्तं यथा “उत्तराभ्या कल्गु- नीभ्यां नक्षत्राभ्यामहं दिवा । जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः” । ६ अर्जुनवृक्षे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4555,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फाल्गुनः, पुं, (फलति निष्पादयतीति । फल् + “फलेर्गुक् च ।” उणा० ३ । ५६ । इति उनन् ततो गुक् । ततः प्रज्ञाद्यण् । यद्वा फल्गुन्यां फल्गुनीनक्षत्रे जातः फल्गुनः । स एव । अण् एतन्निरुक्तिर्यथा, महाभारते । ४ । ४२ । १६ । “उत्तराभ्याञ्च पूर्व्वाभ्यां फल्गुनीभ्यामहं दिवा । जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः ॥”) गुडाकेशः । नदीजवृक्षः । अर्ज्जुनवृक्षः । तपस्य मासः ॥ यथा, -- “फाल्गुनस्तु गुडाकेशे नदीजार्ज्जुनभूरुहे । तपस्यसंज्ञे मासे तत्पूर्णिमायान्तु फाल्गुनी ॥” इति दन्त्यनान्तवर्गे मेदिनी ॥ अतएव । “फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छन्ति वर्व्वराः ।” इति कारिका समूलिका । अत्र अणत्वमिच्छ- न्तीति अकारप्रश्लेषो भ्रान्तानाम् ॥ * ॥ [] (फाल्गुनी पौर्णमासी अस्मिन्निनि । “विभाषा फल्गुनीश्रवणकार्त्तिकीचैत्रिभ्यः ।” ४ । २ । २३ । इति पक्षे अण् ।) वैशाखादिद्बादशमासान्तर्गतैकादशमासः । फल्गुनीनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी यस्मिन् मासे सः । इति तु प्रायिकाभिप्रायम् । स च त्रिविधः । मुख्यचान्द्रो गौणचान्द्रः सौरश्च । यथा । कुम्भस्थरविप्रारब्धशुक्लप्रतिपदादिदर्शान्तो मासो मुख्यचान्द्रः । मुख्यचान्द्रफाल्गुनमासीयपौर्ण- मास्यन्तः कृष्णप्रतिपदादिको मासो गौण- चान्द्रः । कुम्भराशिस्थरविभोगोपलक्षितकाला- त्मको मासः सौरः । इति मलमासतत्त्वम् ॥ * ॥ तत्पर्य्यायः । तप्रस्यः २ फाल्गुनिकः ३ फल्गुनः ४ । इत्यमरभरतौ ॥ वत्सरान्तकः ५ । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “प्रियंवदः सज्जनवल्लभश्च परोपकारी विमलाशयश्च । दाता नितान्तं प्रमदाभिलाषी स्यात् फाल्गुने यस्य जनस्य जन्म ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ अथ फाल्गुनकृत्यम् । तत्र माघ्यनन्तरं फाल्गुनकृष्णाष्टम्यां कालशाकवास्तूकशाकोप- करणान्नेन श्राद्धं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ गौणचान्द्र- फाल्गुनकृष्णचतुर्द्दश्यां शिवरात्रिव्रतम् । यद्दिने प्रदोषनिशीथोभयव्यापिनी चतुर्द्दशी तद्दिने व्रतमुभयव्याप्त्यनुरोधात् । यदा पूर्व्वेद्युर्निशीथ- व्यापिनी परेद्युः प्रदोषमात्रव्यापिनी तदा पूर्व्वे- द्युर्व्रतं प्रधानकालव्याप्त्यनुरोधात् । यदा तु पूर्व्वेद्युर्न निशीथव्याप्तिः परदिने प्रदोषव्यापिनी तदा परदिने प्रदोषव्यापिनीति वचनात् ॥ * ॥ मुख्यचान्द्रफाल्गुनशुक्लद्वादशी गोविन्दद्वादशी । “फाल्गुने शुक्लपक्षस्य पुष्यर्क्षे द्बादशी यदि । गोविन्दद्वादशी नाम महापातकनाशिनी ॥” महापातकनाशकामो गङ्गायां स्नानमहं करिष्ये । अत्र पद्मपुराणीयो मन्त्रः । “महापातकसंज्ञानि यानि पापानि सन्ति मे । गोविन्दद्बादशीं प्राप्य तानि मे हर जाह्नवि ! ॥” फाल्गुनपौर्णमास्यां दोलयात्रा । तीर्थचिन्ता मणौ ब्रह्मपुराणम् । “नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं पुरुषोत्तमम् । फाल्गुन्यां संयतो भूत्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत् ॥” स्कन्दपुराणीयपुरुषोत्तममाहात्म्ये त्रिंशाध्याये । “फाल्गुन्यां क्रीडनं कुर्य्यात् दोलायां मम भूपते ! ॥” इति कृत्यतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-384-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फाल्गुन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें