🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:32:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रैवत
raivata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रैवत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक साम मंत्र ।
२. गुजरात का एक पर्वत जिसपर से अर्जुन ने सुभद्रा का हरण किया था ।
३. शंकर । शिव ।
४. एक दैत्य जो बालग्रहों में से है ।
५. अनर्त देश का एक राजा । वर्तमान कल्प के पाँचवें मनु जो रेवती के गर्भ से उत्पन्न कहे गए हैं ।
७. मेघ । बादल ।
रैवत २ वि॰
१. धनी । संपत्तिशाली ।
२. परिपूर्ण । पर्याप्त । प्रचुर ।
३. श्रेष्ठ । भव्य । सुंदर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रैवत mf(ई)n. (fr. रेवत्) descended from a wealthy family, rich, RV.
relating to Manu Raivata, Pur.
connected with the Sāman R˚, TS.; VS.
रैवत m. a cloud, Naigh. i, 10
a kind of Soma, Suśr.
a species of tuberous vegetable (= सुवर्णालु), L.
N. of Śiva, L.
(as patr. of रेवत and metron. of रेवति) N. of a demon presiding over a partic. disease of children, MBh.
of one of the 11 Rudras, Hariv.; Pur.
of a Daitya, L.
of the 5th Manu, Mn. i, 62; Hariv.; Pur.
of a Ṛṣi, MBh.
of a Brahmarṣi, Lalit.
of a king, MBh.
of Kakudmin (the ruler of Ānarta), Pur.
of a son of Amṛtodana by Revatī, Buddh.
of a mountain near Kuśa-sthalī (the capital of the country Ānarta), MBh.; Hariv.; Pur.
(with ऋषभ) N. of a Sāman, PañcavBr.; Lāṭy.
रैवत n. N. of various Sāmans, ĀrṣBr.; Vas.
रैवत &c. See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रैवत1 a. (ती f.) Rich, wealthy. --तः 1 N. of Śiva. --2 Saturn. --3 N. of a mountain. [1] Correction submitted by on 20170209. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/336. note: Wrong vowel diacritic; under rE.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रैवत पु० रेवत्या नद्या अदूरो देशः अञ् । द्वारिकासमी- पस्थे १ पर्वतभेदे २ स्वर्णालुवृक्षे, ३ शिये मेदि० । ४ दैत्यभेदे धरणिः । रेवर्त्या भवः अण् । ५ चतुर्दशसु मनुषु पञ्चमे मनुभेदे । श्चरे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4813,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रैवतः, पुं, स्वर्णालुवृक्षः । (यथा, गारुडे २०८ अः । “चतुरङ्गुलसम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः । विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतर्संज्ञकम् ॥”) शैलभेदः । (अत्रैवार्ज्जुनः सुभद्रां हृतवान् । यथा, महाभारते । २२१ । ६ -- ८ । “सुभद्रा त्वथ शैलेन्द्रमभ्यर्च्यैव हि रैवतम् । दैवतानि च सर्व्वाणि ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च ॥ [] प्रदक्षिणं गिरेः कृत्वा प्रययौ द्बारकां प्रति ॥ तामभिद्रुत्य कौन्तेयः प्रसह्यारोपयद्रथम् । सुभद्रां चारुसर्व्वाङ्गीं कामबाणप्रपीडितः ॥ ततः स पुरुषव्याघ्रस्तामादाय शुचिस्मिताम् । रथेन काञ्चनाङ्गेन प्रययौ स्वपुरं प्रति ॥”) शङ्करः । इति मेदिनी । ते ४५ ॥ दैत्यविशेषः । इति धरणिः ॥ (स तु बालग्रहाणामन्यतमः । यथा, महाभारते । ३ । २२९ । २९ । “अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः । सोऽपि बालान् महाघोरो वाघते वै महा- ग्रहः ॥” रेवत्यां भवः । रेवती + अण् ।) वर्त्तमान- कल्पीयः पञ्चमो मनुः । स तु रेवतीगर्भे दुर्दम- राजपुत्त्रः । अस्मिन् मन्वन्तरे विकुण्ठोऽव- तारः । विभुरिन्द्रः । भूतरयादयो देवाः । हिरण्यरोमादयः सप्तर्षयः । बलिबिन्धादय- स्तन्मनुसुताः । इति श्रीभागवतम् ॥ तद्बिवरणं यथा, -- “पञ्चमस्य मनोस्तद्वत् रैवतस्यान्तर शृणु । देववाहुः सुबाहुश्च पर्य्यण्यः सोमपो मुनिः ॥ हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः । देवाश्चाभूतरजसस्तथा प्रकृतयः स्मृताः ॥ अरुणस्तत्त्वदर्शी च वित्तवान् हव्यपः कपिः । मुक्तो निरुत्सुकः सत्वो निर्म्मोहोऽथ प्रकाशकः । धर्म्मवीर्य्यबलोपेता दशैते रैवतात्मजाः ॥ भृगुः सुधामा विरजः सहिष्णुर्नाद एव च । विवस्वानतिनामा च षष्टिसप्तर्षयोऽपरे ॥” इति मात्स्ये ९ अध्यायः ॥ * ॥ मार्कण्डेयपुराणोक्तरैवतमनुविवरणन्तु रेवती- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥ (रुद्राणामन्यतमः । यथा, मात्स्ये । ५ । २९ । “अजैकपादहिब्रघ्नो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ॥” मेघः । इति निघण्टुः । १ । १० ॥ “रेवत्यो गावः ‘पशवो वै रेवतीः ।’ इति श्रुतेः ‘तस्येदम् ।’ ४ । ३ । १२० । इत्यण् । मेघो हि सर्व्वत्र वर्षति यवसं पानीयं च जनयित्वा तदीयो भवति पर्व्वतस्तद्वत्तया । यद्वा, रयि- रस्यास्तीति मतुपि ‘रयेर्म्मतौ बहुलम् ।’ ६ । १ । ३४ । इति सम्प्रसारणम् । ‘संज्ञायाम् ।’ ८ । २ । ११ । इति वत्वम् । सर्व्वस्य धनस्येशितृ- त्वात् रेवान् इन्द्रः मघवेति हि तस्य नाम तदीयो रैवतः पूर्व्ववत् तदीयत्वं द्रष्टव्यम् ॥” इति तत्र देवराजयज्वा ॥ * ॥ सोमलता- विशेषः । यथा, सुश्रुते । ४ । २९ । “अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति संज्ञितः ॥” ऋषिविशेषः । यथा, महाभारते । २ । ५ । ११ । “नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा । पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता ॥” घनवति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ६० । ४ । “वरा इवेद्रैवतासो हिरण्यै- रभिस्वधाभिस्तन्वः पिपिश्रे ।” “वैरतासो धनवन्तः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-180-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें