🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकर
saṃkara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कूड़ा (2.2.19) अवकर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकर १ संज्ञा पुं॰ [ सं॰ सङ्कर]
१. वह धूल जो झाडू देने के कारण उड़ती है ।
२. आग के जलने का शब्द ।
३. दो पदार्थों का परस्पर मिश्रण । दो चीजों का आपस में मिलना ।
४. न्याय के अनुसार किसी एक स्थान या पदार्थ में अत्यंताभाव और समानाधिकरण का एक ही में होना । जैसे,—मन में मूर्तत् व तो है, पर भूतत्व नहीं है; और आकाश में भूतत्व है, पर मूर्तत्व नहीं है । परंतु पृथ्वी में भूतत्व भी है और मूर्तत्व भी है ।
५. वह जिसकी उत्पत्ति भीन्न वर्ण या जाति के पिता और माता से हुई हो । दोगला ।
६. मल । विष्ठा (को॰) ।
७. काव्यशास्त्र के अनुसार एक वाक्य में दो या अधिक अलंकारों का मिश्रण (को॰) ।
८. ऐसी वस्तु जो किसी वस्तु से छू जाने पर दूषित हो जाय (को॰) ।
९. भिन्न जाति या वर्ण का मिश्रण । जो भिन्न वर्णों का एक में (विवाहादि द्वारा) मिलना (को॰) । यौ॰—वर्णसंकर = दोगला ।
संकर २ संज्ञा पुं॰ [ सं॰ शङ्कर, प्रा॰ संकर] दे॰ शंकर । शिव । उ॰—करेहु सदा संकर पद पूजा । नारी धरम पतिदेव न दूजा । मानस, १ ।१०२ ।
संकर पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [ सं॰ श्रृङ्खल, प्रा॰ संकल] दे॰ संकल । उ॰— संकर सिंघ कि छुट्टि, छुट्टि इंद्रह कि गरुअ गज ।—पृ॰ रा॰, ५ ।५६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कर &c. See सं-√ कॄ.
सं-कर m. mixing together, commingling, intermixture, confusion (esp. of castes or races, proceeding from the intermarriage of a man with a woman of a higher caste or from the promiscuous intercourse of the four tribes, and again from the indiscriminate cohabitation of their descendants; cf. योनि-स्˚), Mn.; MBh. &c.
the offspring of a mixed marriage, R.
any action similar to the intermixture of castes (sometimes n.), MBh.
(in rhet.) the confusion or blending together of metaphors which ought to be kept distinct (opp. to सं-सृष्टि, q.v.), Sāh.; Kpr.
anything that may be defiled by the touch of any unclean thing, MBh.
dung, Car.
dust, sweepings, L.
the crackling of flame, L.
N. of a man, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकरः 1 Commingling, mixture, intermixture; पत्रसंकर Ś. 2. --2 Blending together, union. --3 Confusion or mixture (of castes), unlawful intermarriage resulting in mixed castes; चित्रेषु वर्णसंकरः K.; संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च Bg. 1. 42; Ms. 10. 40. --4 (In Rhet.) The combination of two or more dependent figures of speech in one and the same passage (opp. संसृष्टि where the figures are independent); अविश्रांतिजुषामात्मन्यंगांगित्वे तु सकरः K. P. 10; or अंगागित्वेऽ लंकृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदिग्धत्वे च [] भवति संकरस्त्रिविधः पुनः S. D. 757. --5 The crackling of flames. --6 Dust, sweepings.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कर पु० सम् + कॄ--कर्मणि अप् । १ सम्मार्जन्यादिभिः क्षिप्ते रजसि अमरः । इतरजातिपुरुषेण इतरजातिस्त्रियां २ जाते जातिभेदे । भावे अप् । ३ मेलने ४ परस्पराभावसा- जाधिकरण्ये सत्येकाधिकरणवृत्तित्वे च स च जातिबा- चकः । “व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूप- हानिरसंबन्धो जातिबाधकसंग्रहः” सि० मु० । यथा भूतत्वाभाववति मनसि मूर्त्तत्वप्य सत्त्वात् मूर्त्तत्वाभा- बवति च घगने भूतत्वस्य सत्त्वात् भूम्यादिभूतचतुष्टये चोभयोः सामानाधिकरण्यात् तयोर्न जातित्वम् । वर्ण- सङ्करजातिश्च नानाविधा दिङमात्रमत्रोच्यते “वक्ष्ये सङ्करजात्यादि इत्युपक्रमे “विप्रान्मूर्द्ध्वावसिक्तो हि क्षत्रियायां, विशः स्त्रियाम् । जातोऽम्बष्ठस्तु शूद्रायां निषादः पार्षदोऽपि च” इत्यादि गरु० ९६ अ० । “स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेव! जायते वर्णसङ्करः” गीता । ५ अ- लङ्कारभेदे असङ्कारशब्दे ४०५ पृ० दृश्यम् । ६ संसर्गे स्पर्शादिसम्बन्धे चण्डालादिसङ्करे भवनादिदहनादि तत्र च प्रायश्चित्तादि पा० वि० उक्तं यथा “अथ चाण्डालसङ्करप्रायश्चित्तम् । तत्र च्यवनः “चाण्डा- ससङ्करेषु भवनदहनं पूरणं सर्वभाण्डभेदर्नं दारबाणाम् तक्षणं शङ्खशुक्तिरजतचेलानामद्भिः प्रक्षालनं कांस्यता- भ्राणामाकरशुद्धि । सौवीरपयोदधितक्राणां परित्यागः शेषरसयवसद्रव्यरक्षणं गोमूत्रयावकाहारो मासं क्षपयेत् बालवृद्धस्त्रीणामर्द्धं प्रायश्चित्तम् आषोडशाद्वालः सप्त- त्यूर्द्धं स्थविरः चीर्णे प्रायश्चित्ते ब्राह्मणभोजनं गोशतञ्च दद्यादभावे सर्वस्वम्” । पूरणं पूर्वमृत्तिकाकर्ष- णेन मृत्तिकान्तरदानम् तक्षणं वास्यादिनांशवियोज- नम् भाण्डभेदनं मृण्मयभाण्डभेदनम् । आकरे अग्ना- वित्यर्थः अग्निसंयोगात्ताम्रादीनामुत्पत्तेः । शेषरसानां लाक्षादाना यवसदूव्याणां च धान्यानां रक्षणम् । तथा च पराशरः “आकरे तु भवेच्छुद्विरारकूटे सकां- [] स्यके । जलशौचन्तु वस्त्राणां परित्यागस्तु मृण्मय । कुसुम्भगुडकार्पासलवणं सह सर्पिषा । द्वारि कुर्वीत धान्यानि गृहे दद्याद्धुताशनम् । हुताशज्वालासंस्पृष्टं शुच तन्मनुरब्रवीत” । तेन रक्षणं घृतादीनाम् अग्नि- ज्वालापवित्रीकृतानां कर्त्तव्यम् । एतच्च प्रायश्चित्तं सद्यःपातहेतुयौनादिवर्जितैः संसर्गर्ज्ञानतो यावता कालेन पातित्यं भवति अज्ञानतस्तावत्कालसंसर्गे सति वेदितव्यम् इति तेन संवत्सरैकश्चाण्डालसम्बन्धे मासैक- गोमूत्रयावकाहारः कर्त्तव्यः । अनेन च द्वादश धेनवो मासोपवासात् पञ्चमभागापकर्षाद् । गोशतञ्च दक्षिणा । एतच्च प्रायश्चित्तं व्राह्मणकात्रियविशां तुल्यमेव । तथा चापस्तम्बः “अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद् यस्य वेश्मनि । स वै ज्ञात्वा तु काले तु कुर्य्यात्तत्र विशोधनम् । चान्द्रा- यणं पराकं वा द्विजातीनां विशोधनम् । प्राजापत्यन्तु शूद्राणां तथा संसर्गदूषणे । यैस्तत्र भुक्तं पक्वान्नं कृच्छ्रं तेषां विधीयते । तेषामपि च यैर्भक्तं तदर्द्धं तेषुवि- द्यते । तेषामपि च यैर्भुक्तं कृच्छ्रपादो विधीयते । कूपैकपानदुष्टानां तथा संसर्गदूषणे । उपवासेन शुद्धिः स्यात् पञ्चगव्येन चैवाहि । बालापत्या तथा रोगी ग- र्भिणी वृद्धएव यः । तेषां नक्तं प्रदातव्यं बालानां प्रहर- द्वयम् । अथ वा क्रियमाणे तु येषामार्त्तिः प्रदृश्यते । शेषं सम्पादयेत्तेषां विपर्त्तिर्ने भवेत् यथा” । तत्र पूईर्वो- क्तकालादल्पकालसङ्करे चान्द्रायणम् । स्वल्पतरे पराकः । शूद्रस्य प्राजापत्यम् । कूपैकपानदुष्टानामिति एकस्मि न्नेव कूपे द्विजानां चाण्डालादीनां सहजलपानं कुर्वतां संसर्गदुष्टानां सोपवासपञ्चगव्यं विशोधनमित्यर्थः । संवत्तः “चाण्डालसङ्करे विप्रः श्वपाके प
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्करः, पुं, (सङ्कीर्य्यते इति । सं + कॄ विक्षेपे + अप् ।) सम्मार्ज्जन्या क्षिप्तधूल्यादिः । तत्प- र्य्यायः । अवकरः २ । इत्यमरः ॥ सङ्कारः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ अग्निचटत्कारः । इति । मेदिनीहारावल्यौ ॥ मिश्रितत्वम् । यथा, -- “भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेषो न सङ्करः ।” इत्यमरः ॥ परस्परात्यन्ताभावसमानाधिकरणयोरेकाधि- करण्यम् । यथा । मूर्त्तत्वं मनसि वर्त्तते भूतत्वं नास्ति आकाशे भूतत्वं वर्त्तते मूर्त्तत्वं नास्ति । पृथिव्यां भूतत्वं वत्तते मूर्त्तत्वञ्चास्तीति जाति- साङ्कर्य्यम् । तथा चोक्तम् । “व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिवाधकसंग्रहः ॥” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ * ॥ वर्णशङ्करजातिः । यथा, -- याज्ञवल्का उवाच । “वक्ष्ये सङ्करजात्यादि गृहस्थादिविधिं परम् । [] विप्रान्मूर्द्धावसिक्तो हि क्षत्रियायां विशः स्त्रियाम् ॥ जातोऽम्बष्ठस्तु शुद्रायां निषादः पार्षतोऽपि वा । माहिष्योग्रौ प्रजायेते विट्शुद्राङ्गनयोर्नृपात् ॥ वेश्यां शुद्राच्च राजन्यां माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृतौ । शूद्रायां करणो वैश्यात् विद्वान् एष विधिः स्मृतः ॥ ब्राह्मण्यां क्षत्त्रियात् सूतो वैश्याद्वैदेहकस्तथा । शूद्राज्जातस्तु चाण्डालः सर्व्वधर्म्मबहितष्कृतः ॥ क्षत्त्रिया मागधं वैश्यात् शूद्रात् क्षत्तारमेव च । शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥ माहिष्येण करण्यान्तु रथकारः प्रजायते । असंस्तुताश्च विज्ञेयाः प्रातिलोमानुलोमजाः ॥ जात्युत्कर्षाद्द्विजो ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमेऽपि वा । व्यत्यये कर्म्मणां साम्ये पूर्व्ववच्चोत्तरावरम् ॥” इति गारुडे ९६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-211-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकर" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें