🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:21:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकर्षण
saṃkarṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकर्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰ संङ्कर्षण]
१. खींचने की क्रिया ।
२. हल से जोतने की क्रिया ।
३. कृष्ण के भाई बलराम का एक नाम ।
४. एकादश रुद्रों में से एक रुद्र का नाम ।
५. बैष्णवों का एक संप्रदाय जिसके प्रवर्तक निंबाकचिर्य थे ।
६. आकर्षण (को॰) ।
७. छोटा करना (को॰) ।
८. शेषनाग (को॰) ।
९. गर्व : घमंड । अहंकार । (को॰) ।
संकर्षण विद्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक प्रकार की विद्या जिसमे किसी स्त्री के गर्भ को दूसरी स्त्री में स्थापित किया जाता था । (देवकी के सातवें गर्भ को इसी विद्या द्वारा रोहिणी में स्थापित किया गया था । इसी से बलराम का एक नाम संकर्षण है) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-˚कर्षण n. drawing out, extraction, Hariv.; BhP.
a means of joining or uniting, BhP.
drawing together, contracting, W.
making rows, ploughing, ib.
सं-˚कर्षण m. N. of Bala-deva or Bala-rāma (also called Halāyudha [q.v.], the elder brother of Kṛṣṇa; he was drawn from the womb of Devakī and transferred to that of Rohiṇī; among Vaiṣṇavas he is considered as the second of the four forms of Puruṣottama), MBh.; Hariv.; Pur.; Sarvad.
N. of the father of Nīlāsura, Cat.
(also with सूरि) of various authors, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1126,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकर्षणं 1 The act of drawing together, contracting. --2 Attracting. --3 Ploughing, furrowing. --4 Shortening. --णः N. of Balarāma; संकर्षणात्तु गर्भस्य स हि संकषणो युवा Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कर्षण पु० संकृष्यते गर्भात् गर्भान्तरं नीयतेऽसौ सम् + कृष- युच् । १ यलदेवे अमरः । तत्कथा हरिवं० ५८ अ० “सप्तमो देवकीगर्भः योऽंशः सौम्यो ममाग्रजः । स संक्रामयितव्यस्ते सप्तमे मासि रोहिणीम् । सङ्कर्षणात्तु गर्भस्य स तु सङ्कर्षणो युवा । भविव्यत्यग्रजो भ्राता मम शीतांशुदर्शनः” निद्रात्मिकां विष्णुमायां प्रति भगवदुक्तिः । भावे ल्युट् । २ आकर्षणे ३ स्थानान्तरनयने च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5194,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कर्षणं, क्ली, आकर्षणम् । सम्यक्प्रकारेण कर्ष- णम् । संपूर्व्वकृषधातोरनट्प्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, भागवते । १० । २ । १३ । “गर्भसंकर्षणात् तं वै प्राहुः सङ्कषणं भुवि ॥” एकीकरणम् । इति स्वामी ॥ यथा, भागवते । ५ । २५ । १ । “तस्य मूलदेशे त्रिंशयोजनसहस्रान्तरे आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्याता अनन्त इति सात्वतीया द्रष्टृदृश्ययोः सङ्कर्षणं अह- मित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षण इत्याचक्षते ॥”)
सङ्कर्षणः, पुं, (सम्यक् कर्षतीति । सं + कृष् + ल्युः ।) बलुदेवः । इत्यमरः ॥ (अस्य नामनि- रुक्तिर्यथा, हरिवंशे । ५९ । ६ । [] “कर्षणेनास्य गर्भस्य स्वगर्भाच्चावितस्य वै । सङ्कर्षणो नाम शुभे तव पुत्त्रो भविष्यति ॥” तथा च भागवते । १० । २ । १३ । “गर्भसंकर्षणात् तं वै प्राहुः सङ्कर्षणं भुवि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-211-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकर्षण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬