🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:15:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्ह
arha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्ह १ वि॰ [सं॰]
१. पूज्य ।
२. योग्य । उपयुक्त ।
३. मूल्य के योग्य मूल्यवान् [को॰] । विशेष—इस शब्द का प्रयोग अधिकतर यौगिक शब्द बताने में होता है; जैसे—पूजार्ह । मानार्ह । दंडार्ह ।
अर्ह २ संज्ञा पुं॰
१. ईश्वर ।
२. इंद्र । विष्णु [को॰] ।
४. मूल्य । दाम [को॰] ।
५. गति [को॰] ।
६. उपयुक्तता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ह mf(आ)n. meriting, deserving (praise or blame, cf. पूजार्ह, निन्दार्ह), worthy of, having a claim or being entitled to (acc. or Inf. or in comp.)
being required, obliged, allowed (with Inf.)
becoming, proper, fit (with gen. or ifc.), Pañcat.
worth (in money), costing, R., (cf. सतार्ह, सहस्रार्ह)
अर्ह m. a N. of Indra, L.
अर्ह f(आ). or (आणि) n. pl. worship, ChUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ह a. 1 Respectable, worthy of respect, deserving; अर्हावभोजयन् विप्रो दंडमर्हति माषकं Ms. 8. 392. --2 Worthy of, having a claim to, entitled to, with acc., inf., or in comp.; नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः Ms. 9. 144; संस्कारमर्हस्त्वं न च लप्स्यसे Rām.; तस्मान्नार्हा वयं हंतुं धार्तराष्ट्रान् स्वबांधवान् Bg. 1. 37; प्रदक्षिणक्रियार्हायां R. 1. 76; so मान˚, वध˚, दंड˚ &c. --3 Being required, obliged, or allowed (with inf.). --4 Becoming, proper, fit; केवलं यानमर्हं स्यात् Pt. 3; with gen. also; स भृत्योर्हो महीभुजां Pt. 1. 87-92; or in comp; तदर्हेण प्रायश्चित्तेन 1. 275; so नृप˚, यज्ञ˚ Ak. --5 Worth (in money), costing; see below. --र्हः [अर्ह्-घञ्] 1 N. of Indra. --2 N. of Viṣṇu. --3 Price (as in महार्ह); महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः Ku. 5. 12 ( महानर्हो यस्याः Malli.). --4 Fitness, propriety. --5 Motion, course (गति). --र्हा Worship, adoration; Ki. 2. 58; R. 1. 76.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ह योग्यत्वे भ्वा० पर० अक० सेट् । अर्हति आर्हीत् आनर्ह लोके, वेदे तु आनर्हे । प्राप्तियोग्यतार्थे गतौ च सक० । अर्ही अर्हितः अर्हितुम् अर्हित्वा अर्हणम् अर्हन् “द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढु मर्हन्!” रघुः । “गुरोर्गुरौ सन्नि- हिते गुरुवन्मानमर्हति” मनुः । “दण्डमर्हति माषकम् मनुः । स तस्माल्लब्धुमर्हति” स्मृतिः “तथापि त्वं महा- बाहो नैनं शोचितुमर्हसि” गीता । क्वचिदस्यात्मनेपदि- त्वम् व्यत्ययेन । “मलिलं नार्हसे प्राज्ञ! दातुमेषां हि लौकिकम्” “रावणो नार्हते पूजाम्” इति च रामायणम् ।
अर्ह पूजने चुरा० उभ० सक० सेट् । अर्हयति ते आर्जिहत् त । “राजार्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः” भट्टिः । अर्हयामास । अर्हणा अर्हयन् अर्हयितुम् अर्हयित्वा । “स्रग्विणं तल्प- मामीनमर्हयेत् प्रथमं गवा” मनुः । पूजनं च स्तुतिनति- प्रभृतिभिः सस्माननम् । अभि + आभिमुख्येन सम्मानने । “अभ्यर्हितञ्च” का० वार्त्ति० ।
अर्ह पु० अर्ह्यते चु० अर्ह--कर्म्मणि यत् । पूजास्तुत्यादिभिराराध्ये १ ईश्वरे २ शक्रे च । ३ पूजनीये त्रि० “अर्हानभोजयन् विप्रो दण्डमर्हति माषकम्” मनुः ४ विष्णौ पु० । “अभि प्रायः प्रियार्होऽर्हः” विष्णुस० । “पूजास्तुतिनमस्कारा- दिभिः पूजनीय इत्यर्हः” भा० । भावे घञ् । ५ पूजने । अर्हति म्बा० अर्ह--कर्त्तरि अच् । ६ योम्ये त्रि० । “तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्त्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान्” गीता । “अर्होऽसि कपिराज्य स्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम्” रामा० । “नियुक्तायामपि पुमान् नार्य्यां जातोऽविधानतः । नैवार्हः पैतृकं रिक्थं पतितोत्पादितो हि सः” मनुः आर्षत्वात् कर्म्मणि न षष्ठी “पूजार्हावरिसूदन” गीतायान्तु “कर्म्म- ण्यण्” अण् उप० स० । भावे घञ् । ७ गतौ ८ योग्यत्वे धातूनामनेकार्थत्वात् द्रव्यक्रययोग्यत्वात्त अर्ह--कर्मणि घञ् [] ९मूल्ये “महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः” कुमा० “महानर्हो मूल्यमस्यास्तादृशी शय्या” इति मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्ह योग्यत्वे । (भ्वादिं-परं-सकं-सेट् ।) पूजने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ अर्हति विप्रो वेदं पठितुं । सकर्म्मकोऽपि । “यज्ञदानतपांस्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीं” । इति दुर्गादासः ॥ (“अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति” । इति मनुः । “द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन्” । इति रघुवंशे । “गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवन्मानमर्हति” । इति मनुः ।)
अर्ह क पूजने । (चुरां-उभं-सकं-सेट् ।) इति कविकल्पद्रुमः ॥ क अर्हयति । इति दुर्गादासः ॥ (“राजार्ज्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः” । इति । भट्टि- काव्ये ।)
अर्हः, पुं, (अर्ह + अच् ।) इन्द्रः । इति शब्दरत्ना- वली ॥
अर्हः, त्रि, (अर्ह + अच् ।) योग्यः । उपयुक्तः । यथा, -- “तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्त्तराष्ट्रान् सबान्धवान्” । इति श्रीमगवद्गीता ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-112-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें