🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:16:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अर्ह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अर्ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अर्ह

अर्थ: पूजा करना, अर्चना करना

संस्कृत: पूजायाम्

अंग्रेज़ी: to be worthty, to be eligible, to have merit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अर्ह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अर्ह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. अर्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अर्ह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अर्ह् (चुरादिगण) · अर्थ: पूजा करना, अर्चना करना (पूजायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअर्हतात् / अर्हताद् / अर्हतु / अर्हयतात् / अर्हयताद् / अर्हयतुअर्हताम् / अर्हयताम्अर्हन्तु / अर्हयन्तु
मध्यमअर्ह / अर्हतात् / अर्हताद् / अर्हय / अर्हयतात् / अर्हयताद्अर्हतम् / अर्हयतम्अर्हत / अर्हयत
उत्तमअर्हयाणि / अर्हाणिअर्हयाव / अर्हावअर्हयाम / अर्हाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अर्हति · लट् (आत्मने.): अर्हयते · लिट्: अर्हयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): अर्हयाञ्चक्रे · लुट्: अर्हयिता · लुट् (आत्मने.): अर्हयिता · लृट्: अर्हयिष्यति · लृट् (आत्मने.): अर्हयिष्यते · लोट्: अर्हतात् · लोट् (आत्मने.): अर्हयताम् · लङ्: आर्हत् · लङ् (आत्मने.): आर्हयत · विधिलिङ्: अर्हयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): अर्हयेत · आशीर्लिङ्: अर्ह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): अर्हयिषीष्ट · लुङ्: आर्जिहत् · लुङ् (आत्मने.): आर्जिहत · लृङ्: आर्हयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आर्हयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अर्हण · ण्वुल्: अर्हकः · तृच्: अर्हिता · यत्: अर्ह्यः · ण्यत्: अर्ह्यः · तव्य: अर्हितव्यः · अनीयर्: अर्हणीयः · क्त: अर्हितः · क्तवतु: अर्हितवान् · शतृ: अर्हन् · स्य-शतृ: अर्हिष्यन् · शानच्: अर्हयमाणः · क्त्वा: अर्हित्वा · ल्यप्: प्रार्ह्य · तुमुन्: अर्हितुम् · णमुल्: अर्हम् · घञ्: अर्हः · क्तिन्: अर्ढि · क्वसु: आनर्हिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अर्ह्
अर्ह्
arh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ह् cl. 1. P. अर्हति, rarely Ā. अर्हते [MBh. iii, 1580; R.], (p. अर्हत् [see below]; Ved. Inf. अर्हसे [RV. x, 77, 1]; perf. 3. pl. आनर्हुः, Pāṇ. vi, 1, 39, Sch., but Ved. आनृहुः [cf. आनृचुः, √ अर्च्] Pāṇ. vi, 1, 36) to deserve, merit, be worthy of, to have a claim to, be entitled to (acc.), to be allowed to do anything (Inf.); to be obliged or required to do anything (acc.); to be worth, counterbalance, to be able; (अर्हसि, 2. sg. with an Inf. is often used as a softened form of Imper.; e.g. दातुम् अर्हसि, ‘be pleased to give’; श्रोतुम् अर्हसि, ‘deign to listen’, for शृणु) : Caus. (Opt. अर्हयेत्, Mn. iii, 3 and 119; aor., आर्जिहत्, Bhaṭṭ.) to honour. Desid. अर्जिहिषति [cf. Gk. ἄρχω].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्ह् {c1c} P. [अर्हति, अर्हितुं, आनर्ह, अर्हित] (epic A. as रावणो नार्हते पूजां Rām.) 1 To deserve, merit, be worthy of (with acc. or inf.); किमिव नायुष्मानमरेश्वरान्नार्हति Ś. 7; so दंडं, प्रायश्चित्तं, वधं &c. --2 To have a right to, be entitled to, be allowed to do any thing (with acc.); ननु गर्भः पित्र्यं रिक्थमर्हति Ś. 6; न स्त्री स्वातंत्र्यमर्हति Ms. 9. 3; also with inf.; न स तल्लब्धुमर्हति Ms. 8. 147; 11. 7, 18. --3 To be obliged or required to do a thing, oft. implying duty or obligation; नान्यत्स्त्री दातुमर्हति Y. 2. 49; इमां प्रसादयितुमर्हसि R. 1. 88. --4 To be fit or deserve to be done; अर्थना मयि भवद्भिः कर्तुमर्हति N. 5. 112; Dk. 137. --5 To be equal to; be worth, न ते गात्राण्युपचारमर्हंति Ś. 3. 18 are not equal to; सर्वे ते जपयज्ञस्य कलां नार्हंति षोडशीं Ms. 2. 86; 3. 131. --6 To be able, translateable by ‘can’; न मे वचनमन्यथा भवितुमर्हति Ś. 4; विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति Bg. 2. 17; अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति H. Pr. 30 cannot get. --7 To worship, honour; see caus. below. --8 (Used with inf. in the second pers. and sometimes in the third) अर्ह् represents a mild form of command, advice or courteous request, and may be translated by ‘pray’, ‘deign’, ‘be pleased to’, ‘will be pleased to’; द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् R. 5. 25 pray wait &c; नार्हसि मे प्रणयं विहंतुं 2. 58; तं संतः श्रोतुमर्हंति 1. 10 will be pleased or be good enough to listen to it; Ku. 6. 32; Ms. 1. 2; Bg. 10. 16, 2. 17; R. 1. 72; 1. 88; [] 3. 46. --Caus. or {c10c} P. To honour, worship; राजार्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः Bk. 1. 17; Ms. 3. 3, 119.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0171-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अर्हअर्ह् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अर्ह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन | अर्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अर्ह 📚 ➤ पूजा करना, अर्चना करना
संस्कृत: पूजायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अर्ह् 📚cl. 1. P. अर्हति, rarely Ā. अर्हते [MBh. iii, 1580; R.], (p. अर्हत् …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें