🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:43:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धनपति
dhanapati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनपति पु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुबेर ।
२. पुराण के अनुसार वायु का नाम । विशेष—वराहपुराण में लिखा है कि ब्रह्मा ने जब सृष्टि की तब उनके मुख से वायु देवता निकले । ब्रह्मा ने उनसे मूर्तिमान होकर शांत भाव धारण करने के लिये कहा और वर दिया कि 'देवताओं' का जितना धन है सबके रक्षक तुम हो । जो एकादशी के दिन आग में पका अन्न न खायगा उसके प्रति प्रसन्न होकर तुम धनधान्य दोगे' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धन—पति (धन-), m. lord of w˚ (with or scil. धनानाम्), AV.
a rich man, Kāv.
a king, Gal.
N. of Kubera, ŚāṅkhGṛ.; MBh.; Kāv.
N. of sev. authors, Cat. (also -मिस्र and -सूरि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (508,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनपति पु० ६ त० । १ कुवेरे “सन्देशं मे हर धनपतिक्रोध विश्लेषितस्य” “नत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वस- न्तम्” मेघ० । २ धनञ्जयाख्ये देहस्थे वायुभेदे च तस्य धनपतित्वकथा “शृणु चान्यां वसुपतेरुत्पत्तिं पापनाशि- नीम् । यथा वायुः शरीरस्थो धनदः संबभूव ह । आद्यं शरीरं यत्तस्मिन् वायुरन्तःस्थितोऽभवत् । प्रयोजनात् मूर्त्तिमत्त्वमादिशन् क्षेत्रदेवताः । तत्रामूर्त्तस्य वायोस्तु उत्पत्तिः कीर्त्त्यते मया । तां शृणुष्व महाभाग! कथ्यमाना मयाऽनघ! । ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिं मुखा- द्वायुर्विनिर्ययौ । प्रचण्डशर्करावर्षीतं ब्रह्मा प्रव्यषेध- यत् । मूर्त्तो भवस्य शान्तश्च तत्रोक्तो मूर्त्तिमान् भवन् । सर्वेषाञ्चैव देवानां बद्वित्तं फलमेव च । तत् सर्वं बाहि येनोक्तं तस्माद्धनर्पातर्भव । तस्य ब्रह्मा ददौ तुष्ट- स्तिथिमेकादशीं प्रभुः । तस्यामनग्निपक्वाशी यो भवे- न्नियतः शुचिः । तस्मै तु घनदो देवस्तुष्टः सर्वं प्रय- च्छति । एषा धनपतेर्मूर्त्तिः सर्वकिल्विषनाशिनी” वराह पु० । (खाजाञ्चि) २ धनाध्यक्षे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3839,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनपतिः, पुं, (धनानां पतिः ।) कुवेरः । इति धनञ्जयः ॥ (यथा, महाभारते । २ । १२ । ३ । “तथा धनपतेर्यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा ॥”) अस्य उत्पत्तिर्यथा, -- महातपा उवाच । “शृणु चान्यां वसुपतेरुत्पत्तिं पापनाशिनीम् । यथा वायुः शरीरस्थो धनदः सम्बभूव ह ॥ आद्यं शरीरं यत्तस्मिन् वायुरन्तस्थितोऽभवत् । प्रयोजनान्मूर्त्तिमत्त्वमादिशन् क्षेत्रदेवताः ॥ तत्रामूर्त्तस्य वायोस्तु उत्पत्तिः कीर्त्त्यते मया । तां शृणुष्व महाभाग ! कथ्यमानां मयानघ ! ॥ ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिं मुखाद्वायुर्विनिर्ययौ । प्रचण्डशर्करावर्षी तं ब्रह्मा प्रत्यषेधयत् ॥ मूर्त्तो भवस्व शान्तश्च तत्रोक्तो मूर्त्तिमान् भवन् । सर्व्वेषाञ्चैव देवानां यद्वित्तं फलमेव च ॥ तत् सर्व्वं पाहि नोक्तं तस्माद्धनपतिर्भवेत् । तस्य ब्रह्मा ददौ तुष्टस्तिथिमेकादशीं प्रभुः ॥ तस्यामनग्निपक्वाशी यो भवेन्नियतः शुचिः । तस्यास्तु धनदो देवस्तुष्टः सर्व्वं प्रयच्छति ॥ एषा धनपतेर्मूर्त्तिः सर्व्वकिल्विषनाशिनी । य एतां शृणुयाद्भक्त्या पुरुषः पठतेऽपि वा ॥ सर्व्वकाममवाप्नोति स्वर्गलोकञ्च गच्छति ॥” इति वराहपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-777-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "धनपति" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें